-Гэмт хэргийн гаралт сүүлийн гурван жил дараалан буурлаа гэсэн мэдээлэл цацагдах болсон. Харин хуулийн байгууллагынхан гэмт хэргийн гаралт буурсан ч гэмт хэргээс үүдэлтэй аюул нэмэгдэж байна гэдэг. Гэмт хэргийн гаралт буураад байхад гэмт хэргээс үүдэлтэй аюул нэмэгдэж байгаагийн зангилаа нь юунд байдаг юм бол?

-Гэмт хэргийн гаралт сүүлийн гурван жилийн байдлаар буурсан дүн гарсан нь үнэн. Цагаан дээр хараар бичигдсэн нь тэр. Гэмт хэргийн гаралт буурч байгаад хүн бүхэн таатай хандах байх. Монгол Улсын хэмжээнд хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа гэмт хэргийн мэдээллийн тухай нэгдсэн бүртгэлийг баримтлахаас аргагүй ч энэхүү бүртгэлийг туйлын үнэн зөв гэж бас ойлгож болохгүй юм шиг санагддаг. Гэхдээ яагаад гэдэг талаар бага зэргийн оршил ярья. Биднийг оюутан байхад оросууд “Манай нийгэмд худал зүйл байдаг”, “Түүнээс ч илүү худал хуурмаг зүйл бий, “Түүний дээр Зөвлөлтийн статистик байдаг” гэж шоглон ярилцдаг байсныг санаж байна. Сая би уншлаа. Орост жилд дунджаар З,5 сая гэмт хэрэг үйлдэгдэж байгаа гэсэн тоо бүртгэл байдаг юм байна. Тус улсын хуулийн байгууллагууд гэмт хэргийнхээ тоог 2000-аад оны эхээр гурав дахин бууруулж, дүн гаргадаг байсан бол 2008 оноос хойш тав дахин дардаг болсныг криминологчид нь судалгаагаар тогтоож, хэрвээ бодитой тооцвол, жилд дунджаар 12-15 сая гэмт хэрэг үйлдэгдэж байна гэж үзсэн байна билээ.

-Манайд энэ чиглэлд ямар байдаг юм бол. Тодруулбал, гэмт хэргийн талаарх тоон мэдээ мэдээлэл хэр үнэн бодитой байдаг вэ ?

-Оросын школыг уламжилсан манайд ч иймэрхүү тоо бүртгэлийн будлиан бий. Гэвч үүнийг дан ганц хуулийн байгууллагуудын үйл ажиллагааны доголдол гэж үзэж болохгүй. Гэмт явдлын чиг хандлагад тухайн улс орны нийгэм эдийн засаг, улс төр, хууль эрх зүйн орчин, хууль хэрэгжүүлэх нөхцөл боломж гэх мэт олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Тиймээс саяын дурьдагдсан нөхцөл байдлыг зайлшгүй харгалзах ёстой юм. Ер нь статистик дүгнэлтийн эерэг сөрөг байдлыг дөрвөөр үржүүлэх буюу хуваахад л жинхэнэ үнэн зөв төрх гарна гэж бултаараа хэлцдэгийг санаанаасаа гаргасан яриа гэж бодохгүй л байна. Гол буруутан нь Статистикийн байгууллага биш гэдгийг хэлэх ёстой.

-Гэмт хэргийн тоо бүртгэл үнэн бодитой гарахгүй байгаад статистикийн байгууллага буруугүй юм бол хуулийн байгууллагууд дарагдуулдаг гэж хэлж болох нь. Монголчууд эх нь булингартай бол адаг нь булингартай гэдэг шүү дээ?

-Гэмт хэргийн тухай тоо бүртгэлийг туйлын үнэн гэж хэлэх боломжгүй. Мөн худлаа гэдгийг Орос шиг албан ёсоор нотолчихсон юм одоогоор Монгол улсад бас алга байх шиг байна. Дан ганц гэмт явдлын талаархи тоо бүртгэл худлаа хөтлөгдөж, бүртгэгддэг юм биш, бусад зүйлс ч адилхан хэлбэлзэл савалгаатай байдаг. Дэлхий ч тийм, гэхдээ их бага гэж ялгах зааг бий.

-Хуулийнхан нуугдмал гэх гэмт хэргийн талаар ярьдаг. Яагаад?

Тухайн улс орны нийгэм эдийн засаг, улс төр, хууль эрх зүйн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор улс бүрт латентность буюу нуугдмал гэмт хэргийн тоо харилцан адилгүй байдаг. Буурай хөгжилтэй орнуудад дээрхи нуугдмал гэх гэмт хэргийн тоо их байх магадлалтайг эрдэмтэд хэдийнэ нотолчихсон байгаа.

Нуугдмал гэх гэмт хэрэг яагаад бий болдог вэ гэвэл: Гэмт халдлагад өртөгдсөн бүх хүн цагдаад ханддаггүй, олдохоосоо өнгөрлөө, хугацаа алдана, олж чадахгүй, арын хаалгадна, төвөг гэх мэтээр. Энэ бол хохирсон иргэний сонголт буюу шийдвэр учраас байж болох зүйл гэж үздэг. Зохиомлоор бий болгодог нөхцлүүд гэвэл: -Хуулийн байгууллага нэр төрөө бодох, илрүүлэлтээ ахиулах гэдэг ч юм уу, ажилтнуудын ажлын хариуцлага, мэргэжлийн чадвартай холбоотойгоор өргөдөл гомдлыг хүлээн авахгүй байх, дарагдуулах, дутуу мөчид шалгах, хуулийн үндэслэлгүй шийдвэр гаргах гэх мэтээс гадна хууль эрх зүйн оновтой биш байдал орно.

Зуун мянган хүнд оногдох гэмт хэргийн тоо – ХБНГУ-д 1ОООО, ОХУ-д – 2500, Монголд-80О орчим байдаг гэх харьцуулсан судалгааг гаргаж болох юм. Эндээс харвал, өндөр хөгжилтэй оронд гэмт хэргийн тоо их, буурай хөгжилтэй оронд харьцангуй бага буюу тайван юм шиг харагдаж байгаа нь нуугдмал гэмт хэрэгтэй холбоотой гэж хэлж болох юм.

-Тэгэхээр, өндөр хөгжилтэй оронд гэмт хэргийн тоо их, буурай хөгжилтэй оронд харьцангуй бага гэж хэлж болох нь?

-Бүртгэлийг үндэслэвэл тэгэж таарах гээд байна. Өндөр хөгжингүй оронд гэмт хэргийн тоо их, буурай хөгжилтэй оронд харьцангуй бага юм шиг харагдаж байгаа нь нуугдмал гэмт хэрэгтэй холбоотой гэж хэлж болно.

-Гэмт хэргийн гаралтыг ямар нөхцөлд үнэн зөв хөтлөх боломж байдаг юм бол?

- Гандантэгчинлэн хийдийг зорьж үзээгүй монгол хүн байдаггүй байх. Тэнд хандсан хүн болгоны хүсэлтийг хүлээн аваад, ном унших, айлтгал өргөх гэх мэтээр бүгдэд нь үйлчилдэг.Түүнтэй адилхан хуулийн байгууллага гэмт хэргийн шинжтэй гомдол хүсэлт бүрийг хүлээн авдаг болчихвол үнэн зөв тоо гарах нь эргэлзээгүй. Барууны өндөр хөгжилтэй орны хуулийн байгууллагууд гэмт хэргийн шинжтэй гомдол бүрийг “сортлох”-гүйгээр хүлээж авдаг гэж сонссон. Яг л буяны байгууллага шиг. Бид ч гэсэн эхлээд гэмт хэргийн шинжтэй гомдол бүрийг хүлээн авдаг болъё, -Дараа нь бусдыг… гэсэн зарчмыг баримталж, хэрэгжүүлэх ёстой.

-Гэмт хэргийн гаралтыг дарах болсон шалтгаан нөхцөл нь юунд байдаг юм бол оо?

-Миний дээр ярьсан бүх шалтаг шалтгаан бүгдээрээ байгаа болоод л гэмт хэргийн гаралтыг бүрэн тодорхойлж чадахгүй байгаа хэрэг. Ер нь гэмт явдлыг цагдаагийн байгууллагад бүртгэгдсэн олон гэмт хэргүүдийн тоо бүртгэл гэх маягаар зөнгөөр нь үргэлжлүүлэх аюултай. Урьдах жилүүдээ давтвал, гэмт явдлын талаарх бодитой дүгнэлт гаргаж чадахгүй л болов уу.

-Гэмт хэргийн илрүүлэлтийн хувь манай улсад өндөр гэж ярилцдаг шүү дээ?

-Орос бүх гэмт хэргийнхээ 70 хувийг илрүүлж байгаа гэх дүн гаргасан байна билээ. Энэ нь дэлхийд бараг нэг номерын үзүүлэлт байх. Харин Герман 45, АНУ 25, ардчилсан Монголд 59,9 хувьтай гэсэн байна. Эндээс харвал манайх мундаг л байгаа биз дээ. Гэмт хэргийн илрүүлэлтийг тооцдог дэлхийн дахинаа тогтсон аргачлалыг манай улс нилээд хэдэн жилийн өмнөөс хэрэгжүүлж эхэлсэн хэдий ч сүүлийн жилүүдэд хуучныгаа сэргээж эхэлчихээд байгаа нь харамсалтай хэрэг.

- Хуучныгаа гэдгээ тодруулахгүй юу?

-Үүнийг мэддэг хүмүүс нь уншаад ойлгоно. Ер нь ч мэдэж байгаа гэхэд болно.

-Ингэхэд жилд хэчнээн гэмт хэрэг гардаг юм бэ?

-Улсын хэмжээнд 2010 оны байдлаар 19825 гэмт хэрэг үйлдэгдсэнийг цагдаагийн байгууллага бүртгэсэн нь урд оны мөн үетэй харьцуулбал 2,7 хувиар буурсан дүн гарсан. Сүүлийн гурван жилийн байдлаар улсын хэмжээнд гэмт хэргийн гаралт бага зэрэг буурсан дүн гарч байна. Нийслэлд сүүлийн гурван жилд анх удаа гэмт хэргийн гаралт буурсан үзүүлэлт гарсан. Улаанбаатарт 10863 гэмт хэрэг үйлдэгдсэнээс З2ОО орчим гэмт хэрэгт шүүх шийдвэр гаргасан гэж ярьж байхыг сонссон. Тэгэхээр үлдэх 7000 орчим гэмт хэргийг Прокурор хэрэгсэхгүй болгосон болж таарч байна. Эсвэл бүртгэлийн будлиан ч байж магад. Мөн Нийслэлийн цагдаагийн байгууллага гэмт хэргийн шинжтэй 42748 өргөдөл гомдол хүлээн авч шалгасны 10863 буюу 25 орчим хувьд нь эрүүгийн хэрэг үүсгэсний үр дүнг дээрх тоон үзүүлэлтээс харж болох байх. 13138 үйлдэл холбогдол, учир шалтгааныг зөрчил гэж үзэн захиргааны арга хэмжээ авч, шийдвэрлэснээс гадна үлдэх 18747 гомдол мэдээллийг гэм буруутай үйлдэл биш гэж үзсэн байна билээ. Эндээс арвал талаас илүү хувь нь гэмт хэрэг биш болж байгаа бөгөөд миний дээр ярьсан нуугдмал хэрэг нэмэгдвэл бас ч гэж нилээд тоо гарна байх гэж бодож байна.

-Гэмт хэргийг бүрмөсөн устгачихаж болдоггүй юм болов уу?

-Гэмт хэрэггүй болчихвол адаглаад “хар” цагдаа хэрэггүй болно. Социалист нийгмийнхэн коммунизмыг байгуулахаар мөрөөдөж байхад ЗХУ-ын удирдагч Хрушев гэмт явдлыг устгана, сүүлчийн гэмт хэрэгтнийг ард түмэндээ үзүүлнэ гэж ярьж байсан. Харамсалтай нь социалист нийгэм ч тэр, хөрөнгөтнүүд ч бас адилхан гэмт хэргийг устгаж чадаагүй, харин улам бүр боловсонгуй болж, даяаршлагадаж, эрчимтэй хөгжсөөр байна.Хүн төрөлхтөн гэмт хэргийг хэзээ ч үгүй хийж чадахгүй. Харин гэмт явдал хүн төрөлхтнийг устгаж болзошгүй гэдэг төсөөллийг гадны эрдэмтэд дэвшүүлдэг болсон байна билээ. Бид үүнийг ядахдаа анзаарах ёстой юм.

- Та цагдаагийн хурандаа хүн. Ингэхэд цагдаагийн хурандаа хэчнээн хүн байдаг юм бол?

-Би нарийн тоог хэлж мэдэхгүй. Монголын цагдаагийн байгууллагын бүтцэд албан тушаалын зэрэглэлээр 70-аад орон тоон дээр цагдаагийн хурандаа хүртэлх цолтой хүн ажиллах ёстой байдгийг багцаалж хэлж болох юм. Одоогоор цагдаагийн хурандаа 4О-өөд хүн ажиллаж байна. 3О гаруй орон тоон дээр ахмадаас дэд хурандаа хүртэлх цолтой хүмүүс ажиллаж байна гэсэн үг.

-Цагдаагийн хурандаа нарыг ихэд хөрөнгөлөг гэж ярьцгаадаг? Та чинээлэг амьдардаг уу?

-Цагдаагийн хурандаа цолд хүрэхэд тухайн хүн хамгийн багаар тооцоход 20 жил цагдаагийн байгууллагад ажилласан байдаг. Тэгэхээр 2О гаруй жил төрд зүтгэсэн хүн уг нь хөрөнгөтэй болж, чинээлэг амьдарвал сайхан л хэрэг. Ядуу тарчиг байж, төрийн үйлчилгээг шударга үзүүлнэ гэж ярилтгүй болохоор төрд зүтгэсэн хүн чинээлэг амьдрах ёстой гэж боддог. Өнгө мөнгөний нийгэмд хөрөнгөтэй хүн царайлаг болдог болчихсон болохоор би ч гэсэн хөрөнгөтэй болж, бусдын адил чинээлэг амьдрах юмсан гэж мөрөөддөг. Мөрөөдөл маань биелэх байх гэж өөдрөгөөр бодож явдаг. Цаг сайхан байхад буюу 1990-ээд оноос өмнө төр засаг маань иргэддээ орон сууцыг үнэ төлбөргүй өгдөг байсан гэвэл одооны хүүхдүүд итгэхгүй байж мэдэх л юм. Оросын цэргүүд амьдарч байсан угсармал байшинд амьдардаг. Гэхдээ би одоогийнхоо амьдралыг чамладаггүй, бас бусадтай харьцуулдаггүй. Гэнэт баяжих гэдсэнд цөвтэй, Нүгэлт хүн нэг үеэрээ жаргаж, есөн үеэрээ зовдог гэсэн утгатай үг байдгийг би сайн мэднэ.

-2008 оны долдугаар сарын 01-ний асуудлаар цагдаа нарт холбогдох хэргийг сэргээсэн байгаа. Та ямар бодолтой байна вэ?

-Би урд нь энэ сэдвээр иргэнийхээ хувьд ч цагдаагийн ажилтныхаа хувьд ч санаа оноогоо илэрхийлж байсан. Өнөөдрийн хувьд энэ асуултанд дэлгэрэнгүй хариулмааргүй байна. Цагдаагийнханд цаг нар гэж байдаггүй, баяр болж байна, хүмүүс амарна баярлана. Гэтэл цагдаа нар ажиллаж л байдаг, өдөр бүр уур хилэн, орилоон хашгираан, цус нулимс, үхэл хагацалтай тулж байдаг, хүмүүс бараг бүгдээрээ чи хууль зөрччих, юун сүртэй юм гэж гуйдаг бас дарамталдаг, дээрээс нь дандаа муу хэлүүлнэ, танхайчуудад доромжлуулна, чирэгдэж, гулдруулна, зодуулна, заримд нь алуулна, амь насаа алдана, ээ дээ, үйлтэй ажил шүү дээ? Үүнийг уншсан зарим хүн тэгвэл чи цагдаа хийхээ больчих гэж магад, монголчууд бидний хэн нэг нь л цагдаа хийж таарна, түүнээс биш олон сая хүнтэй хятадуудыг орж ирээд цагдаа хийж өгөөч гэж болохгүй биз дээ? Цагдаагийнхан тэтгэвэрт гараад тун удалгүй “нүд аничихдаг” гэж цагдаагийн ахмадын хорооны нэгэн ажилтан ярьж байсан. Үүнийг тухайн хүмүүсийн урд насандаа хийсэн нүгэл гэж ойлговол алдас болно, харин ажлын байрны дарамт, сэтгэлийн шаналал нь нөлөөлж байна даа гэж боддог юм.Би цагдаагийн байгууллагад 30-аад жил ажиллаж байна. Өнөөдрийг хүртэл цагдаа болсныгоо буруу гэж боддоггүй ч сүүлийн үед олон цагдаагийн алба хаах итгэл алдарч байгааг мэдэрч байна.

Ч.Ганболд: Гэмт хэрэггүй болчихвол адаглаад “хар” цагдаа хэрэггүй болно
Tweet
Bolod.mn