Монголд айлчилж ГХЯ-нд хоёр өдрийн семинар зохион байгууллаа. Монгол Улс нь өргөн уудам газар нутагтай, байгапийн арвин баялагтай орон болохоор байгаль орчны хяналт, газрын зурагжуулалт, гамшгийн хяналт болон байгалийн нөөцийн хайгуул, судапгаа зэрэгт апсын тандалтыг ашигладаг билээ. Япон улсын хувьд, сансрын үйлдвэрлэлд ашигладаг орчин үеийн технологи хөгжсөн, гамшгийн менежмент, хууль бусаар ой мод сүйтгэх явдлыг хянах болон нөөцийн хайгуул хийх салбарт хамтран ажиллах өргөн туршлагыг хуримтлуулсан орон.

Монгол, Япон улсын хоорондох цаашдын хамтын ажиллагаа нь нийгмийн олон асуудлыг шийдвэрлэн, хоёр орны олон улсын тавцан дээрх байр суурийг бэхжүүлэхэд зохих хувь нэмрээ оруулна хэмээн Япон Улсын Засгийн газар үзэж байгаа аж. Тус баг нь олон нийт, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааны хүрээнд Монголд илгээсэн анхны баг юм. Семинарт Монголын талаас БОАЖЯ, Алсын тандалтын үндэсний төв, БСШУЯ, МШХХТГ, ХХААХҮЯ, ЭБЭХЯ, ЗТБХБЯ-ны төлөөлөл оролцлоо.

Японы талаас Эдийн засаг, худапдаа аж үйлдвэрийн яам, Дотоод хэрэг харилцаа холбооны яам, Боловсрол соёл шинжлэх ухаан, технологийн яам, Митсүбиши, Тошиба, Ник, Хитачи, ‘JSAT’ компани, Сүмитомо корпораци, Японы сансар судпалын агентлаг, Алсын тандалтын технологийн төв, Сансрын туршилтын нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмжийн хүрээлэн, Японы агаарын болон сарын хөлөг үйлдвэрлэгч компаниудын нийгэмлэгээс бүрдсэн баг оролцлоо.

Семинарын үеэр зарим албаны хүмүүстэй уулзаж тодруулга авсан юм. Мэдээлэл, шуудан, харилцаа холбоо, технологийн газрын бодлого, төлөвлөлтийн хэлтсийн дарга Б.Амгаланбатаас дараах тэдээллийг тодруулав.

- Засгийн газраас тэргүүлэх ач холбогдох бүхий 26 төслийг батлан гаргасан гэж дуулсан. Энэхүү төслүүд нь нийгэм эдийн засгийн хөгжилд нэмэр болохуйц томоохон төслүүд. Эдгээрийн нэгэнд Монгол Улс үндэсний хиймэл дагуулыг сансарт хөөргөх төсөл байгаа. Төслийн хүрээнд танай байгууллага ямар ажил хийж байна вэ, энэхүү семинар нь энэ төсөлтэй холбоотой юу?
-Энэ төслийг хэрэгжүүлэхээр манай газраас нэлээд эрчимтэй ажил хийж байна. Үүний нэг тод илрэл нь Японы сансрын технологийн чиглэлээр Засгийн газрын болон судалгааны байгууллагууд хувийн хэвшлийнхэнтэй хамтарсан семинарыг зохион байгуулж байгаа юм. Гол ач холбогдол нь техник, технологи өндөр хөгжсөн Японы сансрын технологи, сансрын холбоо, тандан судапгааны чиглэлээр улс ардын аж ахуйн бүх салбарт амжилттай хэрэгжүүлж байгаа туршлагаас суралцах, харилцан мэдээлэл солилцох зорилготой.

-Зарим улс орон захиалга өгсөн тохиолдолд Японы том компаниуд хиймэл дагуул хийж өгдөг, хамтарсан судалгаа хийдэг. Жишээ нь Индонезийн захиалгаар хамтарч ажилладаг гэж ярьж байна. Манайх ч хүсэлт тавих юм бол бүхий л салбарт хамтарч ажиллаж болох юм биш үү?
-Ер нь хиймэл дагуул дотроо холбооны, тандан судалгааны гэсэн ялгаатай. Холбооны хиймэл дагуул нь дэлхийгээс 36 мянган км-ийн зайд байрладаг геосцснари байрлалд баидаг тогтвортой хиимэл дагуул. Үүнд төрөл бүрийн өргөн нэвтрүүлгийн үйлчилгээ, радио телевизийн үйлчилгээг нэг цэгээс нөгөө цэгт мэдээллийг дамжуулах, интернэтийн үйлчилгээ, холбоо харилцааны бүх мэдээллийг дамжуулахад холбооны хиймэл дагуулаар дамжуулан гуйцэтгэдэг.

Тандан судалгааны хиймэл дагуулын хувьд сансраас газрын баялаг, хөдөө аж ахуйн ургац тодорхойлох, хот төлөвлөлт зэрэг маш олон хэрэглээг хүртэх боломжтой. Японы холбогдох байгууллагын тавьж байгаа илтгэдийг сонсоход тухайн байгууллагууд өөр өөрсдийнхөө хөөргөсөн хиймэл дагуулын хэрэглээ, технологийн талаар танилцуулж байна.

Манай Улсын хувьд одоогийн байдлаар хиймэл дагуул хөөргөх судалгааны шатанд явж байгаа. Холбооны хиймэл дагуул хөөргөж болох уу, тандан судалгааны хэрэгцээ шаардлага ямар байна вэ, хөөргөвөл доторх тоног төхөөрөмж нь манай улсын ямар хэрэгцээ шаардлагыг хангасан байх вэ зэрэг олон асуудлыг иж бүрнээр нь судалж байна.
Ингэснээр 2015 он гэхэд үндэсний хиймэл дагуул хөөргөх зорилготой ажиллаж байгаа.

-Одоо яг ямар байддаар сансрын хиймэл дагуулаас мэдээллийг ашиглаж байгаа вэ?
-Манайх харилцаа холбооны хувьд интелсат системийн хиймэл дагуулыг ашигладаг байлаа. Одоогоор Хонконгийн “Ipstar”гэдэг хиймэл дагуулаар орон нутагт телевиз, радиогийн үйлчилгээг хүргэдэг. Мөн интелсатын хиймэл дагуулаар алслагдсан газруудад харилцаа холбооны үйлчилгээ хүргэх, үүрэн телефоны үйлчилгээг хүргэж байна. Тандан судлалтын хиймэл дагуулын хувьд Байгапь орчны яамны харьяа Тандан судалгааны төв нам орбит буюу 300, 400, 500 км-ийн зайд орших хиймэл дагуулаас тоон хэлбэрээр мэдээллээ авдаг.

Монгол Улсын хэмжээнд аваад үзэх юм бол цаг уурын, гамшгийг илрүүлэх зорилгоор нам орбитын хиймэл дагуул ашигладаг. Ер нь яваандаа хэрэглээ шаардлага улам өргөжих нь ойлгомжтой.

-Бас зайны сургалт, алсын зайн эмчилгээ, оношилгоонд ч маш чухал үүрэгтэй. Хөрсөн доорхи баялгийг нээн илрүүлэхэд хиймэл дагуулын тандалтын судалгааг хэрхэн ашиглаж байна вэ?
-Зайн сургалт, эмчилгээ зэргийг харилцаа холбооны хиймэл дагуулаас ашигладаг. Газрын доорхи эрдэс металлыг ялган таних технологи дэлхий дээр гараад ирчихлээ. Энэ технологи нь мэргэжлийн геологчдын өрөмдөлт, геофизикийн судалгаатай харьцуулахад нарийвчлалын хувьд ямар байдгийг судлах шаарддагатай. Гэхдээ тэнд ийм хэмжээний баялаг, ийм нөөц байна гэдгийг нарийн хэлэхэд арай хүндрэлтэй.

Япончууд тандан судалгааны чиглэлээр нэлээд туршлагатай. Япончуудын илтгэлээс үзэхэд газрын дор 60-70 биет эрдэс, металл баялгийг илрүүлэх төхөөрөмж зохион бүтээж байгаа гэж байна. Тэгэхээр цаашдаа үргэлжлүүлж судлах шаардлагатай. Манай агентлагийн хувьд сансрын холбооны бодлого, чиглэлийг голчлон ажилладаг. Семинараас харж байхад ганц сансрын холбоо гэлтгүй, тандан судалгаа, сургалт эрдэм шинжилгээний ажлыг өргөн хүрээтэй цогцоор нь судлах шаардлагатай болж байна.

-Семинарын үеэрЯпоны багийг ахалж яваа Эдийн засаг, худалдаа аж уйлдвэрийн яамны сансрын салбарыг хариуцсан захирал Шуичи-2015 он гэхэд манай улс сансарт үндэсний хиймэл дагуулаа хөөргөх зорилт тавиад ажиллаж байна. Та бүхэн энэ тал дээр нэлээд туршлагатай улс. Хамтарч ажиллах гэрээ хэлцэл хийж байгаа юу?
-Ерөнхийдөө мэдээлэл, харилцаа, холбооны дэд бүтцийг бэхжүүлэх зорилготой хиймэл дагуулын асуудал яригдаж байгаа гэж ойлгож байгаа. Ямар оврын, ямар зориулалтын хиймэл дагуул байх юм бэ гэдэг нарийн төловлөгоогаргахаас гадна цаашдаа хиймэл дагуулаа авч явах мэргэжилтнүүд бэлтгэх зэрэг асуудлыг цогцоор нь ярьж шийдэх шаардлагатай. Үүнийгээ тодорхойлсны эцэст цаашдаа ямар хамтын ажиллагаа байх вэ гэдэг нь шийдэгдэнэ л дээ.

-АНУ, Япон ч гэдэг юмуу өндөр хөгжилтэй улс орнууд хиймэл дагуулаа хөөргөж бусад улс орны мэдээ мэдээллийг чөлөөтэй авдаг уу. Үүнийг зохицуулсан хууль эрх зүйн орчин байдаг уу?
-Олон улсын хууль, хязгаарлалт гэж байдаггүй. Гэхдээ хувийн компаниуд хиймэл дагуул хөөргөж зураг аваад зардаг шүү дээ. Тодорхой мэдээллээс шалтгаалаад хязгаарлалт тогтоосон тухайн улс, улсын хууль бий. Олон улсын чанартай дагаж мөрдөх хууль эрх зүйн орчин байхгүй.

-Сүүлийн үед сансар судлалын талаар ямар шинэлэг судалгаа, мэдээлэлтэй байна вэ? Байгалийн гамшиг болж дэлхий сөнөнө ч гэдэг юмуу, сансарт хүн амьдарч болох нь уу ч гэдэг юмуу?
-Сансрын судалгаа технологийн түвшинд маш боломжийн хөгжсөн ч хүн сансарт амьдрах хараахан болоогүй. Ирээдүйн асуудал байх болов уу. Одоогийн байдлаар дэлхийд хаана ямар өөрчлөлт гарч болохыг сансраас ажиглаж байнга судалж байна. Уур амьсгалын өөрчлөлт, дулаарал, байгаль орчны оөрчлөлийг ажиглаж хяналттай ажилладаг. Цаашдаа дэлхий нийтийн ирээдүйн төлөө Японы болон олон улсын технологи Монголд нэвтэрч хамтын хүчээр судалгаа шинжилгээний ажилд ханцуй шамлан орох болов уу гэж найдаж байна гэлээ.

Семинарын бас нэг онцлог нь Японд сансар суддалын чиглэлээр суралцдаг, сансар судлалд сонирхолтой оюутнуудыг маш их дэмжиж ажилладаг туршлагаасаа хуваалцлаа.
Бичил хиймэл дагуулыг дэмжих сан Японд байдаг бөгөөд санг бүрдүүлэхдээ олон улсын эрдэмтэд сайн дурын хэлбэрээр мөн сансар судлалын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг пүүс, компаниудын дэмжлэгээр санхүүжүүлдэг байна. Улмаар дэлхийн олон оюутнуудын дунд уралдаан тэмцээн явуулдаг.Авьяастай оюутнуудыг өөрсдийн зардлаар урьж сургадаг ажээ.

1998 онд Яноны оюутнууд өөрсдийн нөөц бололцоондоо тулгуурлан коланы лааз ашиглаж бичил хиймэл дагуулын төхөөрөмж хийснээ сансарт хөөргөсөн нь одоо ч сансарт өөрийн гэсэн орон зайгаа эзлээд судалгааны ажлаа үргэлжлүүлсээр байгааг онцлов. 10 жилийн өмнө оюутан байсан тэдгээр залуус томоохон компани байгуулж, дэлхийн улс орнуудаас хиймэл дагуул хийх захиалга авч орон зайн хэмжээсийг нь тодорхойлдог эрэлт хэрэгцээтэй мэргэжилтнүүд болжээ.

Энэ үеэр МУИС-ийн сансрын хиймэл дагуулын мэдээ боловсруулах, хиймэл дагуулын бүтэц, астрономийн тэнхимийн багш Р.Цолмонг бүсийн зохицуулагчаар сонгов. Тэрбээр МУИС төдийгүй сансар судлалын чиглэлээр суралцдаг, сансар судлалыг сонирхдог монголын оюутнуудын хүчийг нэгтгэж олон улсын уралдаан тэмцээнд оруулах, сургалтад хамруулах зэрэг ажлыг зохион байгуулах юм.

Манай улсын хувьд сансар судлалын мэдээллийг салбар бүрт өргөн хэрэглэдэг ч өөрийн гэсэн хиймэл дагуулгүй учраас бусад улс орны хөөргөсөн хиймэл дагуулын мэдээг татаж авах, худалдаж авах зэргээр мэдээллээ бүрдүүлдэг байна. Хэрвээ өөрийн хиймэл дагуултай болвол Монгол орныг сансраас судлах бүхий л боломж бүрдэх юм байна.

Д. Догсмаа
Эх сурвалж: “Монцамэ”