Үүний дараа зарим улсынх нь улс төр, эдийн засгийн байдлын талаар товч танилцуулъя. “Ойрхи Дорнодод болсон үйл явдлыг тайлбарлахуй” нийтлэлийн төгсгөлийн хэсэгт зарим улсынх нь талаар товч танилцуулсан байгаа. http://www.orloo.info/readfull/politics/6418-tugsgul-heseg

Африк тив

Газар нутгийн хэмжээгээрээ Евразийн дараа дэлхийд хоёрт ордог тив. Суэцийн хиймэл сувгаар л Евразиас тусгаарлагддаг. Баруун эрэг нь Атлантын далайгаар, зүүн хойд эрэг нь Суэцийн суваг, Улаан тэнгисээр, зүүн өмнөд эрэг нь Энэтхэг далайгаар, хойд эрэг нь Газар дундын тэнгисээр хүрээлэгддэг. Дэлхийн хамгийн том цөл болох Сахарын цөл энэ л тивд бий. Улс төрийн байдал

Улс төрийн газрын зураг дээрээс Африк тивд 50 гаруй том, жижиг улс оршдогийг олж харж болно. 50 орчим жилийн өмнө эдгээр улсын олонх нь Европын том гүрнүүдийн мэдэлд байв. Колони орнуудынхаа тусламжтайгаар том гүрнүүд нэлээд баяжиж авсан гэдэг. Харин 1960-аад оны эхэн үеэс энэ тивийн ард түмэн Африкийн тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцлийг өрнүүлж эхэлсэн юм. Тусгаар тогтнолоо олж авсан орнуудын эрх баригчид мөрөөдөж байсан шинэ нийгмээ байгуулахыг хичээв. Гэвч гадны эзлэн түрэмгийлэгчдийн олон жилийн ноёрхол Африкийн орнуудын улс төр, эдийн засгийн байдалд арилашгүй ул мөрөө үлдээсэн байв. Уугуул иргэдийн дийлэнх хувь нь ядуу тарчиг амьдралтай, боловсрол эзэмших боломжгүй болж хувирсан байлаа. Колоничлогчид овог аймгуудыг хооронд нь байн байн хагаралдуулж, улмаар нэг л ард түмний эзэмшилд байсан газар нутагт олон хил хязгаар үүсгэсэн байдаг. Тиймээс өөр хэл устай, өөр өөрийн гэсэн шашинтай улс орнуудыг нэгтгэнэ гэдэг хамгийн амаргүй ажил байжээ.

Энэ тивийн олонх орны ард түмэн дарангуйлагч эрх баригчдын дор амьдарч ирсэн. Үүний улмаас хэдэн сая африк иргэн дайн самуун, ган гачиг, өлсгөлөнгөөс зугтан нутгаасаа дүрвэж гарсан байдаг.

1994 онд Өмнөд Африкийн анхны Ерөнхийлөгчөөр хар арьст Нельсон Мандела сонгогдсон нь энэ тивийн ард түмэнд сайн, сайхан зүйлд итгэх итгэлийг авчирсан юм. Улмаар 1990-ээд оноос зарим оронд нь ардчилсан сонгууль явагдах болжээ.

Зүүн Африкийн нутаг дахь чулуужсан олдворууд анхны хүн энэ л тивд үүссэнийг баталдаг. Өөрөөр хэлбэл, Африк тив бол хүн төрөлхтний өлгий нутаг гэсэн үг. Тиймээс дэлхийн бүх хүн энэ тивийн ирээдүйг сайхнаар төсөөлөхийг хичээдэг билээ.

Сүүлийн үед энэ тивийн ард түмэн улсынхаа эрх баригчдын эсрэг босох болов. Тиймээс эхлээд хамгийн халуун сэдэв болсон Ливийн тухай болон тус улсад өрнөөд байгаа үйл явдлын талаар товч тайлбарлая.

Ливи

Товч мэдээлэл

Манай улсын Гадаад хэргийн яамнаас тогтсон албан ёсны нэршил нь Ливийн Жамахири буюу Арабын Социалист Ливийн Жамахири Ард Улс. 1911-1942 оны хооронд Италийн колони улс байв. 1943 оноос Англи, Франц улсууд Ливийг эзэлж авсан байдаг. 1951онд тусгаар тогтносон улс гэдгээ зарлан тунхаглаж Идрис I хаантай Ливийн нэгдсэн вант улс болов. Гэвч 1969 онд ахмад Муаммар Каддафи тэргүүтэй цэргийн офицерууд Идрис I хааныг Туркт эмчлүүлж байх хооронд нь төрийн эргэлт хийж Арабын Ливи ард улсыг байгуулжээ. Хожмоо 1977 онд нэрээ өөрчилж Арабын Социалист Ливийн Жамахири Ард Улс болсон түүхтэй. Муаммар Каддафи 1969 онд төрийн эрхийг гартаа авснаар өдгөө 42 дахь жилээ Ливийг удирдаж байна.

Ливийн засаглал их өвөрмөц бүтэцтэй. Төрийн тэргүүний албан ёсны нэршил нь Хувьсгалын удирдагч гэх. Энэ нь Ливийн улс төрийн хамгийн дээд албан тушаал бөгөөд хэмжээгүй бүрэн эрх мэдэлтэй, үндэсний баатар гэж цоллогддог. 1969 онд хийсэн төрийн эргэлтийн дараа уг албан тушаалыг бий болгожээ. Хувьсгалын удирдагч нь тус улсын Ерөнхий сайд, Ерөнхий командлагч, Батлан хамгаалахын сайд зэрэг эрх барих бүх албыг давхар хашдаг. Хууль тогтоох дээд байгууллага нь Бүх нийтийн үндэсний конгресс ба Засгийн газрын үйл ажиллагааг Бүх нийтийн үндэсний хороо хэрэгжүүлдэг байна.

2009 оны байдлаар тус улс 6.46 сая хүн амтай. Үүнээс 167 мянга нь гадаадын иргэд (мэргэжилтнүүд) аж. Газрын тос, байгалийн хийгээр баялаг. Газрын тос, химийн бодис, бордоо, хөнгөн цагаан боловсруулах үйлдвэрүүдэд гадны их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийгдсэн байдаг учраас аж үйлдвэрийн хөгжлөөрөө бүс нутагтаа манлайлдаг гэж хэлж болно. Түүнчлэн Италийн колони улс байсныхаа хувьд маш олон чухал үйлдвэртэй болж үлдсэн. Үйлдвэрүүдийнх нь тоног төхөөрөмж өдгөө хуучирж, элэгдсэн ч Ливи улс бүс нутагтаа байлдааны зэвсэг, төхөөрөмжийн гол нийлүүлэгч болсоор байна. Газар тариалангийн аж ахуйг сайн хөгжүүлж байгаа учир төмс, хүнсний ногоо, нимбэгний ургацыг бүтэн жилийн турш хурааж авдаг. Хонь болон тэмээг өсгөж үржүүлдэг. Ингээд ч дотоодынхоо хүнсний хэрэглээг дангаараа хангаж чаддаггүй учир хүнсний бараануудаа гадаадаас экспортлодог. Дэлгүүрүүдийн лангуун дээр Италийн шпагетти гоймон, Польшийн сүү, Украины хиам (гахайн махан бус) байнга байдаг аж. Маш халуун орон. 1922 онд сүүдэр газраа +58 хэм хүртэл халсан нь дэлхийн хамгийн дээд хэмд тооцогдож байна.

1980-аад оны үед ливичүүд ЗХУ-ын тусламжтайгаар цөмийн судалгаа, шинжилгээний төвийг барьсан байдаг. Өдгөө мэргэлжилтнүүд байхгүй учир тус төвийн нэг хэсэг нь ажиллахгүй байгаа аж. Тухайн үедээ Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтайгаар атомын цахилгаан станц барих гэсэн боловч олон улсын зүгээс Ливид олон тооны хориг тавьсны улмаас хэрэгжүүлж чадаагүй. Ливи улс бүр 1970-аад оноос цөмийн зэвсэгтэй болохыг мэрийдэг байсан учраас олон улсын эсэргүүцэлтэй тулгарсан нь тэр аж.

Оросын компаниудад олон тэрбумын гэрээг олгосных нь хариуд 2008 онд ОХУ Ливийн 4.5 тэрбум долларын өрийг тэглэсэн байдаг.

Гадаад харилцаа

2009 оны хоёрдугаар сараас эхлэн Ливийн эрх баригчид Шенгений орнуудын иргэдэд виз олгохоо больсон нь Швейцарьтай “муудалцсан”-тай холбоотой байв. 2008 онд Каддафигийн хүү, бэр хоёрыг нь Женевт баривчилсны улмаас Ливи улс өөрийн нутаг дэвсгэртээ швейцаричуудыг нэвтрүүлэхээ болив. Швейцарийн тал дипломат ёсны бүхий л арга хэрэгслээ ашиглан асуудлыг намжааж байтал 2009 оны есдүгээр сард Ливийн эрх баригчид швейцарийн хоёр бизнесмэнийг баривчлан хорьжээ. Ингээд Швейцарийн тал өөрийн нутаг дэвсгэрт буюу цаад утгаараа Шенгений орнууд руу үл нэвтрүүлэх Ливийн тодорхой нэр бүхий иргэдийн хар жагсаалт гаргасан байдаг. Тэрхүү жагсаалтад Каддафи болон түүний гэр бүлийнхэн багтсан нь ойлгомжтой. Үүний хариуд Ливи улс Шенгений орнуудын иргэдэд визний хориг тавьсан түүхтэй.

Дээрх баримтыг дурдсаны учир нь Муаммар Каддафи орогнол хайж байгаа. Юутай ч Каддафи Европ руу дүрвэж чадахгүй. Түүнийг Венесуэл руу дүрвэнэ гэсэн яриа байгаа. Харин сүүлийн үеийн мэдээллээр Каддафи Беларусь руу дүрвэж магадгүй аж. Беларусийн тал үүнийг үгүйсгэж байгаа ч оросын сэтгүүлчид нэлээд даацтай баримтууд дэлгэж тавиад байгаа. Сэтгүүлчдийн бичиж буйгаар, Каддафигийн хувийн онгоц тус улсад хэдэнтээ ирэхдээ Каддафигийн хувийн эд зүйлс, ойролцоогоор 3 тэрбум доллартай тэнцэх хэмжээний алт, мөнгө, алмааз тэргүүтэй үнэт эдлэл ачиж ирсэн бололтой. Байж болох талтай. Учир нь Беларусь өмнө нь Киргизийн Ерөнхийлөгч асан Курманбек Бакиевт улс төрийн орогнол өгч байсан удаатай.

Ливийн дотоод байдал

1980-аад оны үед газрын тосны ханш өндөр буйг ашиглан Хувьсгалын удирдагч Муаммар Каддафигийн удирдлага дор Ливи улс өрнөдийн империализмийн эсрэг тэмцэж байсан дэлхийн бүх орны зэвсэгт тэмцлүүдийн санхүүжилтийг хийж эхэлжээ. Тэр бүү хэл, ливичүүд өөрсдийн нутаг дэвсгэр дээр босогчдын лагеруудыг бий болгож, тэдэнд зааварчилгаа, сургалт явуулж, буу зэвсэг, тэсрэх бөмбөг, мөнгө төгрөгөөр хангадаг болов. Ливийн тусгай албаны ажилтнууд хүртэл алан хядах олон ажиллагааг гардан хэрэгжүүлж байжээ.

Харин энэ оны хоёрдугаар сараас эхлэн Ливийн ард түмэн үймээн дэгдээж эхэлсэн. Тодруулбал, хоёрдугаар сарын 15-ны орой Бенгази хотод хэсэг хүн цуглаж өмгөөлөгч, хүний эрхийн хуульч Фетхи Тарбелийг суллахыг шаардав. Энэ хүмүүс 1996 онд Триполи хотын “Абу-Салим” хорих газар үл мэдэгдэх шалтгаанаар нас барсан хоригдлуудын ар гэр, төрөл төрөгсөд нь байлаа. Энэ өдрөөс хойш жагсагчид үе үе жагсах болсон тул эрх баригчид арга буюу Тарбелийг суллав. Гэсэн ч жагсагчид хүчний байгууллагынхантай зодолдож үймээн үүсгэсэн юм. Үүнээс хойшхи жагсаалуудыг эрх баригчид гадаадын хөлсний цэрэг, үнэнч албадуудынхаа тусламжтайгаар дарсаар ирэв. Хоёрдугаар сарын 18-нд жагсагчид Аль-Байда хотыг бүрэн хяналтандаа авч чадав. Хамгийн сонирхолтой нь орон нутгийн цагдаагийн байгууллага нь хүртэл сөрөг хүчнийхний талд урвасан юм. Хоёр хоногийн дараа сөрөг хүчнийхэн Бенгази хотыг бүрэн мэдэлдээ авснаас хойш нийслэл Триполид үймээн үүсгэх болов. Хэд хоногийн үймээний эцэст Ливийн зүүн хэсэг сөрөг хүчнийхний хяналтад орсноор өнөөдрийн байдлаар Каддафи энэ улсын зөвхөн баруун хэсгийг л захирч байна. Одоо жагсагчид Муаммар Каддафиг огцрохыг шаардаж байна. Сөрөг хүчнийхэн улсынхаа тугийг хүртэл өөрчилж Бенгази хотод мандуулжээ. Тэд 1969 оноос өмнөх буюу Каддафиг төрийн эрх барихаас өмнө хэрэглэж байсан гурван өнгөтэй тугаа мандуулсан байна.

Хоёрдугаар сарын 21-ний шөнө Муаммар Каддафиг эх орноосоо зугтсан гэсэн цуу гараад байсан ч маргааш нь Каддафи зурагтаар хагас минут орчим харагдсанаар зугтаагүй гэдгээ батлав. Өнөөдрийг хүртэл тэрбээр “Каддафи миний бие огцрох хэмжээний албан тушаал эрхэлдэггүй. Би Ерөнхийлөгч бус Хувьсгалын удирдагч тул энэ л газраа үлдэх болно. Ливид дайн болоогүй. Хэсэг залуу хар тамхины нөлөөгөөр цагдаагийн газрууд руу дайрч, зэвсэг хулгайлж байна. Тэд Египет, Тунисийг дуурайн эх орноо хүндлэхгүй, Ливийг исламын нэг улс буюу шинэ Афганистан болгох гэж мэрийж байна. Энэ хархнуудыг “Аль-Каида” мэтийн гадны хүчнүүд удирдаж байна” гэх зэргээр ухуулсаар байгаа. Түүнчлэн эх орноо хэзээ ч орхихгүй, эцэг өвгөдийнхөө нутагт тамлагдаж үхнэ гэж мэдэгдэв.

Ливийн улс төрийн байдал тун түвэгтэй болоод байгаа талаар дэлхийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлж байна.

Сонирхолтой баримтууд

-Каддафи хоёр удаа гэрлэсэн. Хоёр удаагийн гэрлэлтээс нийтдээ долоон хүү, нэг охинтой. Саади Каддафи хүү нь мэргэжлийн хөлбөмбөгчин. Италийн “Перуджа”, “Удинез” багуудад тоглож байсан. Ганц охин Айша нь НҮБ-ын сайн санааны илч төлөөлөгч байсан ч саяын үймээний үеэр ард түмнийхээ эрхийг хамгаалах нь бүү хэл дүрвэх гэсэн оролдлогынх нь улмаас НҮБ энэхүү цолоо хурааж авав. Хүү нар нь мөнгө төгрөг, авлигын асуудалд орооцолдсон байдаг.

-Каддафи италичуудыг үзэн яддаг хэрнээ тус улсын Ерөнхий сайд Сильвио Берлусконитэй сүүлийн хэдэн жил сүжрэх болсон.

-Хувьсгалын удирдагч маань 1999 онд USA буюу Африкийн нэгдсэн улс байгуулахыг уриалж байсан бол 2003 онд бичсэн “Цагаан ном”-доо еврей, мусульманчуудыг нэгтгэж “Изратина” улсыг байгуулах санаа дэвшүүлж байсан.

-2006 онд Каддафи Ливи улсыг “Кока-Кола”-ийн эх орон гэж зарлан тунхаглаж, “Кока-Кола” компаниас хөрөнгөө хураалгахыг шаардаж байжээ.

-2003 онд Америкийн “Parade” сэтгүүл орчин үеийн хамгийн муу 10 дарангуйлагчийн 8 дахийг нь Муаммар Каддафийг нэрлэсэн байдаг.

-2009 онд Каддафи италийн хэдэн зуун царайлаг бүсгүйг Ром хотод байдаг өөрийн харшдаа урьж авчран исламын шашинд элсэхийг санал болгож байжээ. Ингэхдээ Христийн шашин луйвар дээр үндэслэгдсэн гэж тайлбарлаж өгсөн аж.

-Каддафи Английн алдарт зохиолч Уильям Шекспирийг Арабаас цагаачилсан нэгэн байсныг зарлаж байв. Шекспир Англи руу цагаачлахаасаа өмнө Шейх Зубейр нэртэй байсан гэж мэдэгдэж байлаа.

Үргэлжлэл бий....