Главлит гэж соц үед иргэн бү­рийн оюун санааг хянадаг, хэлэх ярих, нийт­лэх нэвтрүүлэхэд нь зөв­шөөрөл өгдөг байгуул­лага байв шив. Нийгмийн сэтгэл зүйд үзэл суртлаар таагүй, том дарга нарыг, мөн социализмыг чимх­сэн ганц ч мэдээ хүргэхгүй байх үүрэгтэй. Хүргэх аваас хүлээх хариуцлага нь тэр хүний амьдралаар шууд тог­лоно. Наад зах

нь дээлийг нь нөмөргөнө. Үүнийг л главлит гэж бай­сан юм. Главлитаар орол­гүйгээр нэг ч нийт­лэл, нэг ч роман зохиол, нэг ч нэвтрүүлэг, нэг ч кино, нэг ч дуу шүлэг гарч байсан­гүй.

Ерэн оны ардчилсан хувьсгал гарч ирээд хам­гийн түрүүнд юуг барьж авч үгүй хийсэн гэхээр энэхүү главлитыг л үгүй хийсэн юм. Ингэхгүй бол ардчилсан нийгмийн үнэт зүйл, хүний хөгжил, хувь хүний үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө, хэвлэн нийтлэх эрх чө­лөөнд ахиц гарахгүй байх аюултай байсан юм. Ийм л аюултай байгууллага 20 жилийн өмнө Монгол Улсад байс­ныг энэ цаг үеийнхэн хийгээд ийм хяналттай нийгэмд амь­дарч ажил­лаж үзээгүй залуус маань мэдэхгүй болохоор эхэнд ийнхүү учирлан бичив. Залуу хархүү таны найз охин­тойгоо мессежээр харь­цах эсэхийг тэрхүү глав­лит байгууллага хянадаг, хариуцлага тохоодог бай­сан хэрэг шүү дээ. Дотуур хувцас­тай хүүхний зураг бүхий сэтгүүл залуу таны цүнхэнд явж байгаад глав­литад баригдсан бол та шууд хүүхдийн колони руу ачигдана. Галсансүх шиг "Газар доор хүйтэн байна уу, Газар дээр хүй­тэн бай­на..." гэсэн шүлэг бичээтэхсэн бол үзэл сур­талгүй хэргээр шоронд сууна.

Гэтэл өнөөдрийн Засгийн газ­рын толгойд суугсад, олигархиуд ийм харанхуй нийгмийг буцаан авчрахыг, главлиттай болохыг санаархаж эхэллээ. Бүр ажилдаа хэдийнэ ороод байгааг иргэн та анхаармаар байна. Бүр сайтар анхааралдаа авмаар байна шүү. Үүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд тэд тийм нэг тод бус далд аргаар, сэм сэм гэтэх маягаар хянах цензурдах ажлаа амжуулж эхэллээ. Үүнийг хэрэгжүүлэгч газар нь Харилцаа Холбооны зохицуулах хороо (ХХЗХ) гэж байгууллага байна. Ажлынх нь эхлэл бол эхлээд теле­визүүдийн рекламыг нэг цагт 15 минутаас илүүгүй байлгахаар болгов. Энэ нь угтаа тухайн теле­визийн ашиг орлогыг хянаж эхэл­лээ гэсэн үг. Эдийн засгаар нь хянах нь дээ. Үүний цаана юу нуугдана вэ. Дээр нь энэ байгуул­лага интернэтийн сэтгэгдлүүдийг хаав. Интернэтийн сэтгэгдэл гэдэг нь энэ цаг үед иргэдийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж буй том индэр. Цэрэг нь даргынхаа шударга бус үйлдлийг, ёс сурта­хуунгүй зан чанарыг дарамт до­ромж­лолоос ангид хэлж бичиж нийгэмд хүргэдэг чухал хэрэгсэл. Нийгэмд шударга дуугарч буй сэт­гүүлч, нийтлэлч хэн бүхэн энэхүү интернэтийн сэтгэгдлээс үзэл санаа, үнэн баримтыг олж авдаг. Өнөөдрийн олигархиудын үнэн нүүр царайг илчилдэг том хэрэгсэл билээ. Ганц нэг хүнийг доромжилс­ныг эс тооцвол шүү. Жинлүүрийн тавган дээр интернэтийн сэтгэгд­лийг тавихад үнэнийг бичиж бай­гаа нь илүү жин дарна. Энэхүү ХХЗХ нь ийм журмуудыг гаргаж дээрх арга хэмжээнүүдийг авч эхэлсэн нь өнөөдрийн хамтарсан Засгийн газарт үнэлж баршгүй тус болж буй хэрэг юм.

Бас нэг солиотой журам гарга­сан нь иргэдийг солонгос кино үзэхийг хориглосон явдал юм. Эх орныхоо хэдэн киног үзэж суухаас өөр боломжгүй болгож буй хэрэг бололтой. Солонгос киног үзлээ гээд юу нь Монголын ард түмэнд хор хохиролтой болчихоод байгаа юм бүү мэд. Энэ улсын кино нь нийтлэг баян хоосны ялгаа, төрийн толгойд байгсдын луйвар, тэдний эсрэг иргэдийн тэмцэж буй байдал, боломжгүйгээс боломжтойд хүрч буй ядуу иргэний тэмцэл зүтгэлийг дийлэнхдээ үзүүлдэг биш үү. Энэ нь иргэдээ өөртөө итгэх итгэлтэй, гэрэл гэгээтэй, итгэл үнэмшилтэй, хүсэл эрмэлзэлтэй болчихно гэж үзсэн хэрэг үү, өнөөдрийн томчууд. Тэгээд одоо яах юм бол, Бодоо, Данзанг дайсан гэдэг хэдэн киног үзүүлж байх юм болов уу. Энэ нь тэгээд намынх нь үзэл сурталд хэр таарч байгаа юм бол. Ирээдүйд эсэргүүцэн босч мэдэх ард түмэнд энэ мэт зүйлс оюун санааны хувьд дэм болчих вий гэж үзсэндээ энэ бүх арга хэмжээг авч энэхүү глав­литын байгууллагаа шахаж ажил­лаж байгаа хэрэг юм. Ард түмэнд юу үзэхийг заадаг. Юу үзэж болох­гүйг бас заадаг. Юу унших, юу уншиж болохгүйг тулгадаг. Интер­нэтэд сэтгэгдлээ бичих, бичих­гүй­гээ хянуулдаг. Рекламын хугацааг дээрээс нь хэлж өгдөг. Хэнийг шүүмжилж болох, шүүмжилж бо­лох­гүйгээ хэлүүлдэг... ер нь ямар хачин жигтэй юм болж байгааг уншигч та ойлгож байгаа биз дээ. Ийм л юм болоод байна. Энэ чинь одоо хорио цээр биз дээ. Энэ бүх журмаа хэрэгжүүлэхийн тулд хэв­лэл мэдээллийн байгууллагууд главлиттай гэрээ байгуулна гэж байгаа юм. Гэрээг зөрчвөл шууд хаана гэж байгаа юм. Энэ бол өнөөдрийн төр засгийн зүгээс ард түмний оюун санааг эзлэн түрэм­гийлж буй коммунист арга барил, эзэрхийлэл, дарангуйлал билээ.

Дэлхий ертөнцөд гарч буй сүү­лийн үеийн бүх хувьсгалууд интер­нэтээр буюу Facebook-ээр хийгдэж байна. Энэ нь өнөөдөр Монголын төрийг барьж буй олигархиудад хамгийн их болгоомжлолыг тө­рүүлж байгаа юм. Facebook бол мессенжерийг бодвол хамарч бо­лох цар хүрээ, тарж түгэх далайц, хурд, иргэдэд нөлөөлөх итгэл үнэмшил, дээр нь нийгмийн хам­гийн цочрол, мэдрэмж ихтэй залуу үеийнхнийг хамрах үйл явцаараа юунд ч гүйцэгдэхгүй, торохгүй цахим сүлжээ болоод байна. Facebook-д хаяг нь байршсан Болдын сүлжээнд найз нөхөд, таньж мэдэх хүмүүс, ер нь харьцдаг хүн тус бүрийн дэлгэрэнгүй мэдээ­лэл нь бий. Энэ тоо дээд тал нь 5000 хүрч болно. Асар өргөн сүл­жээ гэсэн үг. Харин мессенжерт бол дээд тал нь 100 хүний баг­таамж л бий. Дээр нь тэд мессен­жерээс ч хурдтай мэдээлэл солил­цож санал бодлоо ширээний хоёр талд байгаа юм шиг ярилцана. Хэн хэнийхээ үзэл бодол, хүсэл хяслыг мэдэцгээнэ. Тэдний бүх харилцаа хяналтгүй, бас хязгааргүй. Ингээд яадаг гэхээр "Өнөөдөр 14.00 цагт Боловсролын яамны үүдэнд бүг­дээрээ цуглаж гадаадад сурах тэтгэлэгт хөтөлбөрийг төрд буй хэдэн том дарга нарын хүүхдүүд авдгийн эсрэг жагсъя, тэмцье. Дарга нарыг ширээнээс нь авч хаяя" хэмээн Болдоос уриалж Facebook-т буй 5000 нөхдөдөө хүргэхэд тэрхүү 5000 хүн тус бүртээ өөрийн хаяг дээр буй 5000 хүндээ дамжуулж уриална гэсэн үг. 5000 хүн тус бүрийн ард дахиад 5000 хүн бий гэхээр цуглаж жагсах мэдээлэл нийтдээ хэдэн сая, хэдэн миллиард хүнд хүрнэ гэсэн үг вэ. 5000-аас ядаж 50 хүн нь заавал ирж жагсдаг, тэмц­дэг болох нь Арабын орны хувьсга­лаас өнөө­дөр хүн төрөлхтөн хар­лаа. Ард түмний хувьд агуу их далайлт, авлигачдын хувьд бол аймшигтай их хүч, цунами байгаа биз. Энэхүү Facebook нь хэдийд хүн төрөлхтний дунд хэрэглэгдэж, тарж эхлэв. Ердөө 2007 оноос шүү дээ. Үүнийг зохиосон залуу нь 2010 онд "Time" сэтгүүлийн оны шилдэг хүнээр шалгарсан юм. Гэтэл хүн төрөлхтөнд ашиглагдаж эхэлснээс хойших гуравхан жи­лийн дотор дэлхийн улс орнуудад хувьсгалыг хийх хэрэгсэл болтлоо асар хурдацтай түгэн дэлгэрч байна. Өнөөдөр Монголд Face­book ид хүчээ авч байна. Монгол­чууд дэндүү соргог, мэдрэмжтэй ард түмэн. Ашиглаж чадна шүү дээ. Үүнийг л өнөөдөр Арабын ертөнц, тив дэлхийгээр доншуучилж буй олигархижсан нөхдүүд эрт мэдэрч хараад "Ийм хувьсгал гарчих бий" хэмээн урьдчилсан арга хэмжээг авч эхэлж байгаа нь Харилцаа холбооны зохицуулах хороо гэдэг главлитыг бий болгож байгаагаас тод харагдаж байна. Бий болгос­ныхоо шалтгийг "Интернэтээр дарга нарыг их доромжилж бай­гаагаас болж..." гэсэн тайлбараар хаацайлах жишээтэй. Анх интер­нэ­тийн сэтгэгдлийг хаахад манай хэвлэл мэдээллүүд зөв гэж байлаа. Гэвч өнөөдрийн олигархиудын ов мэх, арга заль, алсын айдсыг нь анзаарсангүй. Гаргасан журам, байгуулсан гэрээг нь зөрчвөл ганцхан кноп дараад ард түмнийг харанхуй болгох хэмжээнд хүрсэн хойно нь өнөөдөр нэг юм анзаар­лаа. Энэ аймшигт үйл явцыг Сү-гийн Засгийн газар сүрхий, үнэхээр чимхлүүр хийж байгаа нь хэвлэ­лийн биднийг хийдүүлсэн энэ байд­лаас нь харагдаж байна. Энэ бүхний эцсийн зорилго бол Хятад шиг, хойд Солонгос шиг ард түмнээ атгандаа багтааж, гэрэл гэгээгүй нийгэмд байлгахыг зорьж буй С.Бат­болдын Засгийн газрын бодлого юм.

Байдал нэгэнт иймдээ хүрсэн болохоор манай хэвлэл мэдээл­лүүд огт хөдлөхгүй сууж болмоор­гүй байна. Ялангуяа хувийн хэвлэл мэдээллийн эзэд огт дуугүй байна. Уг нь бол тэдний улаан цагаан нүүрэн дээр энэ бүхэн хийгдэж, Олон нийтийн хэвлэл мэдээлэлтэй болгох тухай ярьцгаасан байгаа юм. Энэ нь хувийн хэвлэл мэдээл­лийн байгууллагуудыг нийгэмчилнэ гэсэн үг. Монголын ашигт малтма­лын уурхайнуудыг нийгэмчилнэ гэж Уго Чавес шиг дайрвал эзэд нь яаж эсэргүүцэн тэмцэх бол. Хэв­лэлийн эрх чөлөө, хувь хүний үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө бол бүгд хувийн хэвлэл дээр босдог гэдгийг санацгаая. Ер нь бол Сү сүрхий айдастай, зориг муутайх­наар хэвлэл мэдээлэлтэй тэмцэх энэ үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм шүү дээ. Гэтэл бид мэдэрсэнгүй юу, арга залинд нь оров уу. Аа эсвэл худалдагдчихав уу. Ер нь л нэг юм боллоо. Ингэж хардах эрх минь ядаж энэ цаг үед үлдсэн дээрээ одоо бүгдээрээ сэрэмжтэй байцгаая.     

Дэлхийн тив дамнасан мэдээл­лийн том агентлагууд бүгд хувийнх. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд ийн хувьд, хараат бус байдаг учраас шударга хэвлэл мэдээллийн хөг­жил өнөөдрийн энэ түвшинд хүрч ирсэн байдаг юм. Гэтэл өнөөдөр Монголд "Олон нийтийн" болгоно гээд байгаа нь бүтэж гэмээнэ, Олон нийтийн статустай гэх хэвлэл мэдээл­лийн хэрэгслүүд олширч гэмээнэ тэр хэрэгслээр хэн нь юугаа ч донгосч болно. Ингэх со­нир­хол эрх мэдэлтнүүдэд их бий. Ингэж донгосдог, донгосуулдаг олон нийтийн гэх хэвлэл мэдээ­лэлд хариуцлага хүлээх эзэн гэж байдаггүй юм. Олон нийтийн гэх нэрийн дор, нийтийн дунд хариуц­лага хаягддаг. Олон хүн, олон эзэн гарч ирдэг. Хэн нь хариуцлага хүлээх нь тодорхойгүй. Тэр олон эздийн нэгэнтэй нь тохирохгүй бол нөгөөтэй нь тохироод донгосч болно. Буух эзэнтэй, буцах хаягтай байх ёстой хэвлэл мэдээлэл. Эзэн­тэй юман дээр дураараа тонгоч­дог хүн гэж байдаггүй юм. Өөрийн­хөө хотонд өөр хүний хонийг хурга­луулдаггүйтэй агаар нэг юм. Яагаад гэвэл эзэн эдийн засгийн хөшүүрэг дээр сууж байдаг боло­хоор тэр. Тэгэхээр эзэнтэй чөлөөт хэвлэл мэдээллийг эзэнгүйдүүлэх нь, тэгээд худалдаж авах нь энэ цаг үеийн Монголын олигархиудын эцсийн зорилго биш үү. Гэвч Үнд­сэн хуульд хувийн өмчийг хурааж авах, нийгэмчлэхийг хориглосон байдаг. Үндсэн хуулийг өөрчлөхгүй юм бол эдний санаа бүтэхгүй.

udriin sonin