Хаврын чуулган нээлтээ хийлээ. Иргэний зориг-Ногоон нам энэ чуулганаар нэн тэргүүнд ямар асуудалд анхаарлаа хандуулахаар төлөвсөн бэ?
-Нэн тэргүүнд сонгуулийн хуулийн асуудал байна. Иргэний зориг-Ногоон намын хувьд анхнаасаа пропорциональ тогтолцоог дэмжиж байсан. Эрх баригч намууд пропорциональ элментүүд оруулна гэж МАХН-ын дарга С.Баярын үеэс эхлэн ярьсан удаатай. Тухайн үед Ардчилсан нам ч үүнийг дэмжиж байна гэдгээ хэлжбайсан. Үүнийгээ хамтарсан Засгийн газрынхаа мөрийн хөтөлбөрт хүртэл оруулсан байх жишээтэй. Тэгэхээр энэ хоёр нам сонгуулийн хуулийг пропорциональ системтэй болгох, ялангуяа сонгуулийг шударга, мөнгөний бус болгоход улс төрийн зориг гаргаж шийдвэрлэх байх. Манай намын хувьд үүнд нь нэлээд шахаж, шаардаж ажиллана.

-Сонгуулийн тогтолцоо та бүхний хэлээд байгаа шиг пропорциональ тогголцоогоор явах нь эргэлзээтэй санагдаж байна. МАН л гэхэд мажоритор тогтолцоог сонгож мэдэхээр болоод буй. Харин Ардчилсан нам холимог хувилбар дээр бүлгээрээ нэгдмэл байр суурьтай байгаагаа илэрхийлсэн шүү дээ?
-Бид маш энгийн байр суурьтай байгаа. Монгол Улс гуравхан сая хүн амтай. Геоплитикийн хувьд асуудал нь төвөгтэй. Уул уурхайн асуудал хүчтэй яригдаж байна. Энэ үед 76 хүн амь амиа бодож, тойргоо өмчлөөд, нутаг нутагтаа жижигхэн феодал болоод явах нь зөв үү. Эцсийн эцэст Монгол Улсын үндэсний эрх ашгийг бодоод үзсэн ч, хамтын хариуцлагын тогтолцоо, улс төрийн намууд дотроо ардчилалтай, бэхжих тухай яриа байх ёстой. Одоогийн мажиратор 76 гэж байгаа хүмүүс амиа л бодсон хэрэг.

Өөрөөр хэлбэл, тойргоо өмчилчихсөн. Өнгөрсөн гурван жилд нэг, нэг тэрбум төгрөг оруулсан. Одоо нэг тэрбум төгрөг хийнэ. Улмаар нутгийнхаа нэг алтны юм уу, нүүрсний орд, уурхайтай баянтай тохирчихно. Ингээд л нутгаа өмчлөх тухай яриа үргэлжилнэ. Ийм 76 задарчихсан, задгай тогтолцоо Монгол Улсад хэрэггүй.

-Заавал пропорциональ биш холимог хувилбар байж болох талаар санал дэвшүүлээд байгаа шүү дээ. Үүнийг хүлээн авахгүй гэж үү?
-Хоёрт, пропорциональ тогтолцоо бол ард түмний саналыг парламентад бүрэн тусгадаг давуу талтай. Өнөөдрийн сон-гуулийг ч гэсэн эргээд хар л даа. Эрх баригч хоёр намд нийт ард иргэдийн 60 хүрэхгүй хувь нь л санал өгсөн байх жишээтэй. Тэгэхээр үлдсэн 40 хувийнх нь санал хаягдчихсан. Тэр хүмүүс нь гудамжинд бухимдалтай явж байх жишээтэй. Ингээд бодохоор пропорциональ тогтолцоо л хамтын хариуцлага руу хөтөлнө. Улмаар сонгууль шударга явагдана.

-Гишүүдээс нэлээд хэд нь можаритор тогтолцоогоороо сонгуулиа явуулах саналыг удирдлагууддаа гаргасан гэж сонссон?
-Үнэхээр 76 хувиараа тоглолт хийж байгаа хүмүүс ямар ч хуулийг зөрчдөг. Мөнгө тараана, элдэв үйлдэл хийнэ. Хэрэв намаараа хамтын ажиллагааны хариуцлагын тогтолцоонд шилжвэл мөнгө тарааж, тойргоо худалдаж авах боломжгүй. Ингэхээр Монгол Улс өнөөдөр 76 жижиг хаант улстай болох уу, эсвэл нэг улс байх уу гэдгээ шийдэх цаг нь болоод байна. УИХ-ын зарим гишүүн намынхаа удирдлагад “Амиа бодно. Тэр нам надад хамаагүй” гэж хэлж байна гэсэн. Амиа бодох л юм бол Монгол Улсын төрийн түшээ гэж явахын хэрэг юу байгаа юм.

Нутагтаа феодал болоод л сууна биз. УИХ гэдэг амиа боддог хүмүүсийн орогнодог газар биш. Нэг үгээр амиа, намаа, улсаа бодох уу гэдэг сонголтын өмнө ирээд байна. Монгол шиг жижигхэн орон 76 хуваагдаад хүчтэй, хөгжилтэй явна гэж хэзээ ч байхгүй.

-Тэгвэл улс төрийн нам л энэ бүхнийг зөв гольдролд нь оруулж чадна гэж ойлгож болох уу. Гэтэл иргэд намд тиим ч таатай ханддаггүй байх аа?
-Иргэд намыг хараадаг. Нам өөрөө задраад, замбараагүй болчихсон учраас л хараагаад байгаа юм. Дэлхий дээр намгүй улс гэж хаана ч байхгүй. Нэгнийхээ өмнө хариуцлага хүлээдэг байх ёстой. Үгүй наанадаж, санхүүжилт нь ил тод байх ёстой. Өнөөдөр 50 сая төгрөггүй хүн сонгуульд өрсөлдөх чадваргүй болж байна. Ийм байж болох уу. Төр ард, иргэдийнхээ мэдэлд байна гэдэг энэ үү. Энэ бүхэн замбараагүй болсон нь нөгөө л 76 хувийн тоглолт хийдэгтэй холбоотой. Өөрөөр хэлбэл, 50 сая төгрөгтэй хэдэн олигарх л үүнийг зохион байгуулж байгаа юм. Үнэндээ 2008 оны сонгууль үнэ хаялцах худалдаа л болсон. Иймээс иргэд ч гэсэн сонголтоо зөв хийх учиртай.

-Юу гэсэн үг вэ. Үүнд иргэд ч гэсэн буруутай гэж үү?
-Ийм хүмүүсийг сонгочихоод араас нь дөрвөн жил гасалж суудаг ард түмний л буруу. Яах гэж анхнаас нь сонгосон юм. 10 мянган төгрөг өгөхөөр нь л ухаангүй сонгосон биз дээ. Тэгээд араас нь би ядуу, ажилгүй байна гэж хараах хэрэг байгаа юм уу. Тийм л байсан юм бол яах гэж сонгосон юм. Өнөөдөр төрийн толгойд хулгайч нар гарчихлаа л гээд байдаг. Гэтэл тэд өөрсдөө л тэр хулгайч нараа сонгосон биз дээ. Энэ нь орсон борооны араас цув нөмрөхтэй адил биш гэж үү. Шуудхан хэлэхэд, луйварчдаа өөрсдөө сонгочихоод луйвардахаар нь өөрсдөө гайхаад байх хэрэггүй л байхгүй юу.

-Та ч гэсэн тэр олигархиудын нэг биш гэж үү?
-Би сонгуулиар ямар ч мөнгө тараагаагүй.

-Ногоон намын хэсэг нөхөд нэрээ авч чадсангүй. Улмаар олон улсын байгууллагад хандахаа илэрхийлж байсан. Таны хувьд юу бодогдож байх юм?
-Тэдгээр хүний асуудлыг би телевизороор л харсан. Тэд юу хийж, яаж явах нь бидэнд зарчмын хувьд хамаагүй. Бидэнтэй зөвшилцөж, ярилцсан биш.

-Магадгүй тэд энэ намд элсэхээр шийдвэрлэж, эргэн ирвэл хүлээн авахуу?
-Тэд өөрсдөө гарлаа гээд хаяад явсан. Их хуралдаа суугаач гэж урилга өгч залсан. Гэтэл “Үгүй, та нартай зам нийлэхгүй юм байна” гээд л явсан. Энэ бол нэгэнт л хувь хүмүүсийн өөрсдийн сонголт учраас шахаж, шаардаад байх зүйл байхгүй. Монголд хэдэн ч Ногоон нам байж болно. Тухайлбал, “Иргэний ногоон нам”, “Ардчилсан ногоон нам” гэхчлэн авч болох л талтай. Үүнд ямар нэгэн байдлаар өмчилж, булаацалдаад байх юм алга.

-Парламент дээд, доод хоёр танхимтай болох талаар яриа, хзлэлцүүлгүүд өрнөх боллоо. Таны хувьд ямар байр суурьтай байгаа вэ?
-Өнөөдөр цаг үе нь биш. Сонгууль болоход ганцхан жилийн хугацаа үлдлээ. Сонгуулийн хуулиа ч батлаагүй байна. Түүнчлэн ядуурал, ажилгүйдэл, геопилитикийн асуудал ч төвөгтэй байна. Ганц танхимтай парламентаа ч олигтой явуулж чадахгүй байж. Олонх болсон хоёр нам нь стандарт бус гэж нэрлээд Засгаа байгуулчихсан. УИХ-ын гишүүд нь сайд болчихсон. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх Үндсэн хуулийнхаа тулгуур зарчмуудыг эвдчихсэн энэ үед хоёр танхимтай байх нь зохимжгүй. Учир нь засаг захиргааны асуудал хөндөгдөж, олон сумыг нэгтгэх талаар яригдана. Энэ бүхэнд ихээхэн цаг хугацаа шаардлагатай.

-Тэгвэл хэтэрхий яаравчлаад байна гэсэн үг үү?
-Үнэндээ өнөөдрийн цаг үед зохицохгүй байна.

-Хоёр нам нэгдэж, хурим сайхан боллоо. Бичиг баримтаа авсан уу?
-Улсын Дээд шүүхэд бүрдүүлээд материалаа өгчихсөн. Хариуг сарын дотор ирүүлэх учиртай.

-Сонгуулъ ойртож байна. Дахин долдугаар сарын 1-ний үймээн шиг үйл явдал давтагдахгүй гэх баталгаа бий болов уу?
-Үүнийг давтахгүйн тулд бий болсон нөхцөл байдлыг засах учиртай. 2008 оны сонгууль луйвартай болсон нь хэнд ч тодорхой. Түүнээс хойш юу өөрчлөгдөв. Энэ байдлаараа өөрчлөгдөхгүй бол дахин давтагдахгүй гэх баталгаа байхгүй. Улстөрчид тэр явдлаас сургамж аваагүй байна гэсэн үг. Сонгуулийн тогтолцоогоо өөрчлөх тал дээр ухралт хийж байгаа нь үүнийг илтгэж байна. Монголчууд ч хаширдаггүй. Дахиад л нөгөө луйварчдаа сонгоно доо, харж л байгаарай. Тэгээд тэдэндээ чадуулна. Өнөөдөр Монголын ард түмэн Тавантолгойн 10 хувийг авсандаа учиргүй баярлаад байх юм. Гэтэл бусад орд нь хааччихсан юм. Ганц түүхий нүүрсний уурхайн 10 хувь шүү дээ. Монголын ард түмэнд шавхруу өгч байхад юунд нь баярлаад байгаа юм.

-Тавантолгойгоос эхлэн стратегийн 15 орд газраас иргэддээ хувьцаа байдлаар эзэмшүүлнэ гэж байсан шүү дээ?
-Монголд уран, алт, өнгөт металь, газрын ховор элмент гээд олон баялаг бий. Тэр 15 стратегийн орд газраас гадна Монголд 600 гаруй орд бий. Хөшөөтийн орд л гэхэд Тавантолгойгоос дутахгүй. Түүний ашиг шимийг монголчууд хүртэж байгаа нь хаана байна. Ганц хятад л эзэмшиж байгаа биз дээ. Ингэхдээ бүр үнэгүй авчихсан. Иймэрхүү жишээ олон.

-Энэ бүхнээс гарах гаргалгаа нь таны бодлоор юу байна. Ямар алхам хийвэл алдаагаа засах боломж бүрдэх бол?
-Дахиад л зөв сонголт. Төрийн толгойд уурхай эзэд л байна. Нөгөө бүх баялгийг чинь цөлмөгчид сууж байгааг хүн бүр л мэдэж буй. Авсан уурхайнхаа нэгийнх нь л 10 хувийг иргэдэд тараахад ард түмэн баярлаж, нөгөөдүүл нь өглөгчид болж алдаршиж байх жишээтэй. Иймээс гаргалгаа нь ердөө л иргэдийн зөв сонголт.

Л.Нинжсэмжид
Эх сурвалж: “Нийгмийн толь”