“Хагас зуун жилийн ганцаардал... Миний ялалт” номоос Заан тахимаа аваад туг тойрч дэвж ирээд эмчтэй хамт миний цусыг арчилцан боож, “Миний энэ өмсөх мэх ийм аюултай золиг байгаа юм” гэж тачигнатал инээх нь тохуутай байж билээ. Уурлаж болдоггүй, инээж ч болдоггүй тунч алиа шогч хүн байсан юм.

Амжилт ялалтын бэлэг дэмбэрэлээр эхэлсэн 1963 оны нэгдүгээр сарын 23-нд Санхүү эдийн засгийн техникумын биеийн тамирын танхимд техникумуудын үндэсний бөхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болж, шаагисан 20 гаруй залуу шатарчилж, барилдав. Урьд нь аварга байсан бөхчүүд байр сууриа тавьж өгөхгүй гэнэ. Шинэ залуучууд шөрмөс чадлаа шалгана гэнэ. Аваргыг давж аварга болно гэсэн бөхийн барилдаанд олон зуун жил уриа болж ирсэн, зориг нэмж, хүч чангаруулдаг энэ үг сэтгэлд байн байн орж ирж байв. Оюутнууд бөхчүүдээ дагаад ирчихсэн. Хазайсан тал руу нь хамт хазайж, ёстой өрсөлдөөнтэй барилдаан болж, багшийн сургуулийн бөхчүүдийн ялалтаар дуусч, би анх удаа техникумуудын аварга боллоо.

Танхимын барилдаанд аймгийн начин цолтой бахархаж явсан дээр маань техникумуудын аварга гэсэн тодотгол урам нэмж билээ. Өмсдөг Дамдиндорж заанд л нэг болохгүй юм, хэнээс асуудаг билээ гэсэн бодол төрж, Түвдэндорж гуайтай уулзлаа. Дамдиндорж заан миний зүүн гарт өмсчих юм. Би зүүн золгодог болохоор солгой гараа дандаа сугадаж барьж таарна. Тэгэхэд суугаад өмсчих юм гэхэд Түвдэндорж гуай: -Зүүн гараа суганд нь хийж хэрэггүй, далбаанаас нь цэрвүү бариад халаад суйлчих гэлээ. Ээ дээ, амархан юм ярих юм. Тэр зааны чинь хоёр мөрнөөс барих арга байхгүй.

Ж.Мөнхбат заанаас асуулаа. Дамдиндорж заантай барилдаж чадахгүй юм гэхэд: -Зааны аргыг нь олохгүй удна даа, хэцүү дээ. Унаад л бай, унаад л бай. Учир нь аяндаа олдох биз ээ гэнэ. Багшийн сургуулийн найзууд Баатар, Цэдэнсодном хоёртойгоо зөвлөв. Хайдав, Дагвасүрэн, Дашдаваатайгаа ярилцахад ам амандаа янз янз ярьж цэц булаалцалдаад тоймтой юм олдохгүй.

Харин Дашдаваа маань баруун мөрнөөс нь зуурч, баруун золгоход өмсөж чаддаггүй юм шиг байлаа гэв. Түүнийг нэлээд тунгааж бодов. Би ингэж бодож шаналж байгаад Хоршоолол нийгэмлэгийн танхимд барилдаад хоёр давтал ашгүй Дамдиндорж заан гурвын даваанд амлаж авлаа. За даа, баруун мөрнөөс зуурч барина шүү дээ гэж бодоод л өрж эхэллээ. Хоёр сугаа хавчиж, хоёр тохойгоо ээлжилж илээд л сүртэй нь аргагүй очлоо доо. Ажиглавал мөрний барьцанд хуруу орох ч зай алга. Барилцаад авлаа. Толгойныхоо үсээ хусуулаад 3, 4 хоносон юм уу гэлтэй, үс нь дөнгөж ургаж ширүүн болчихсон, цээжинд шүргэх бүрт халуу оргиж, түлчихэв үү гэж санагдаж байлаа. Баруун мөрнөөс нь сэнжилж авах гэж явтал зөрж баруун хөл авч дэрлээд унагачихлаа.

Л.Дашдаваатайгаа уулзаж, зааны баруун талын мөрний барьцыг авах гэж байж баруун хөлдөө оруулж уналаа гэхэд: - Би харсан, чи баруун гарынхаа тохойг дээр өргөж, баруун хөлөө хэтэрхий цөмөрч гишгэж байна лээ. Баруун гараараа баруун хөлөө хамгаалж, зүүн гараараа мөрний сэнжигний барьц эхэлж барих нь зөв гэж яриад хоёулаа нэлээд давтаж үзлээ. Энэ зуны наадамд намайг тавын даваанд Дамдиндорж заан л авах байх гэсэн бодол байн байн бодогдоод л байв. Бодлоос ер гардаггүй. Хичээл дээр сууж байхад ч, хоол идэж байсан ч, гадаа гудамжинд алхаж явсан ч санагдаад ер болдоггүй боллоо. Сайн өдөр Хоршоолол нийгэмлэгт барилдаан болж, дөрвийн даваанд Дамдиндорж заан, Дашдаваа начинг амлаж авлаа. Одоо нэг сайн харж авъя гэж бодоод хараад ажиглаад байсан чинь Дашдаваа баруун мөрөн дээрээс нь хоёр гараараа зуурч бариад зүүгдэж (тэр үед гараар барих, зүүгдэх хориглодоггүй байв) нэлээд удсаны эцэст өөрийнхөө баруун хөлөөр зааны баруун хөлийг өсгийдөж цохиод зүүн гараараа тахимдаж түрж элдээд унагалаа.

Тэр өдөр заан уначихсан учир би үзүүрт үлдэж, Эрдэнэ-Очир заанд унав. Тэр өдрөөс хойш Дамдиндорж зааны баруун мөрнөөс барих, зүүгдэж барих тухай тасралтгүй боддог боллоо. Спортын төв ордонд болсон барилдаанд хоёрын даваанд Дамдиндорж заан цэргийн залуу бөх Батсүхэд унаж би Дагвасүрэн, Дашдаваа, Зундуй нараар давж, тавын даваанд Чойжилсүрэн арслантай үлдэж, зүүн хөлийг нь хонгодож эхлээд унагахын мөчид арслан дагуулж ачаад бараг л давхар уналаа. Хүмүүс шуугилдаж, нэлээд удсаны дараа арсланг давсан гэж шүүгчид шийдэв. Би өөрөө үнэхээр яаж унаснаа сайн мэдэхгүй байв. Энэ үед би нутгийн ахмад бөх Орхийн хэлж байсныг санав. Бөх хүн унасан, унагасан хоёроо өөрөө сайн мэдэх болсон цагт л барилдаж сурах тийшээ дөхдөг. Унасан унагасан хоёроо мэдэхгүй бол яагаа ч үгүй л байна гэж бодох нь зөв гэж сургадагсан.

Тахимаа авч байхад нь энэ үг санаанд оров. Дараачийн сайн өдөр Хөдөлмөр нийгэмлэгийн танхимд болсон барилдаанд цолтой бөх олон цуглав. Учир нь цагаан сарын барилдаан дөхөж байсан болохоор тэр юм уу даа, бүгд л зодоглолоо. Цолтой олон бөх байсан учир нэгийн давааны төгсгөлд аймгийн цолтой бөхчүүд таарч барилдав. Би нэгийн даваанд аймгийн начин Равдан- Очиртой барилдлаа. Хоёрын даваанд Дамдиндорж зааны аманд очиж, хоёр хайнцаж, гурав дахид нь хоёр сугаар нь тэвэрч цээжийг нь сөхөөд халз хутгах санаатай сугадахад заан ухарч гишгээд солгой гараа дарж, хагас суугаад өмслөө. Би тогтоод биеэ суллаж сул явсан баруун гараараа хивсэн дээр дарж зааныг нумлаж араараа над дээр дэрлэж зүтгэсэн тул би нүүрээрээ хивсэн дээр түрүүлж газардлаа.

Ингэж, миний зүүн шанаа хивсэнд зулгарч, цус нүүр лүү урсаж байв. Заан тахимаа аваад туг тойрч дэвж ирээд эмчтэй хамт миний цусыг арчилцан боож, “Миний энэ өмсөх мэх ийм аюултай золиг байгаа юм” гэж тачигнатал инээх нь тохуутай байж билээ. Уурлаж болдоггүй, инээж ч болдоггүй тунч алиа шогч хүн байсан юм. Тэр өдөр Д.Дамдин аварга, Дамдиндорж зааныг амлан авахад огт барилдаж чадалгүй баруун хөлөө алдаж эвхрэн уналаа. Спортын төв ордон луу явж байгаад заанаас: -Та яагаад Дамдан аваргатай барилдаж чаддаггүй юм бэ? гэхэд: -Чи юу ярьж байна. Нэгд, чамтай барилдаад цааш барилдах юм (чадал) үлдсэнгүй, хоёрт, бид чинь түүнд унасаар байж бүүр сурчихсан юм шүү дээ гэж билээ. Тэр өдрийн барилдаанд Эрдэнэ-Очир заан түрүүлж, Дамдин аварга үзүүрлэв.

Дараа нь спортын тов ордонд очиж барилдацгаав. Би эмчээр хацраа боолгоод гарч барилдлаа. Хоёр давж, гурвын даваанд Барамсай заантай барилдав. Барамсай заан баруун ташаатай, барилцаж барилддаггүй, барьцгүй, зайнаас зүүн гарын тохой алгадаж, зүүн хөлд орж ухарч дэрлэж унагадаг мэхтэй. Би солгой өрдөг учир барилдахад эвгүй бөх байсан. Барьц булаацалдаж, заан миний зүүн хөлд орох гээд, би элэг бүс юм уу далбааны мөрний барьц барих гээд нэлээд ноцолдлоо. Миний хацрын боодол унаж, цус гарч эмчээр 2 удаа боолгож байж, зааны элэг бүснээс барьж авлаа. Заан баруун талаараа дэгээдэж эргээд бид хоёр зэрэг шахам л уналаа.

Шүүгчид намайг давсан гэж шийдлээ. Дөрвийн даваанд заан Адъяа гуай амлаж авсан. Адъяа заан цэрвүү барьцнаас баруун тойрч, хөдөлгөөн дунд татаж, баруун хөлөөрөө хавсарч цохидог дархан мэхтэй. Заан элэг бүсний барьцнаас зүүн гараараа барих гэж завдаад нэг л мэдэхнээ цэрвүү барьчихсан байв. Татаж цохиод унагахын даваан дээр би гараараа газар дарж тогтоод өндийж босоход дахин угсруулан цохих гэхэд нь баруун хонгодож дайраад давлаа.

Тавын даваанд сүүлийн дөрөвт Эрдэнэ-Очир заантай тунаж үлдээд барилдлаа. Миний нүүрний боолт унаж мөн л цус гарсаар байв. Эрдэнэ-Очир заан зүүн гараараа давуулж гуядаад давлаа. Тэр барилдаанд Сосорбарам заан, Эрдэнэ-Очир заан хоёр үлдэж, Эрдэнэ- -Очир заан түрүүлэв. Би хацраа боолгож эмчлүүлээд хичээлдээ сууж, Дамдиндорж, Эрдэнэ-Очир нарын барилдааныг бодсоор байв.