Хаврын чуулганаар батлахаар тєлєвлєсєн томоохон асуудлын нэг болох Сонгуулийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын тєсєл гацаанд орсон. Учир нь, парламентад бїлэг байгуулах хэмжээний тїшээдтэй АН, МАН хоёр хувийн харилцаан дээрээ тохиролцож ча-даагїй. Мєн саяхнаас Оюу толгойн гэрээнд єєрчлєлт оруулах асуудал парламентад єрнєх болов. Энэ бїхний талаар УИХ-ын гишїїн З.Алтайтай ярилцлаа.

-Сонгуулийн тухай хууль гацаанд орсон. Энэ талаар ямар байр суурьтай байна вэ?
-Бид уг хуулийн араг ясыг нь босгочихсон. Зєндєє ярьж, хэрэлдсэн шvvдээ. Ерєнхийдєє бvх зvйл дээр тохирсон. Гагцхvvхэдэн хувь нь пропорциональ байх уу, мажоритар нь дийлэнх vvгэдэг дээр л хоёр нам маргаад байгаа юм. Уг нь, энэ асуудлыг арван минут ч хvрэхгvй хугацаанд шийдье гэвэл болно л доо. Гэвч хоёр намын нэг нь мажоритар давамгайлна гээд нєгєє нь пропорциональ хэмээн зєрсєн хэрэг. Vvнээс л болж гацаа vvслээ. Энэ асуудлаа нэг тийш болгочихвол шинэчилсэн хууль батлагдчих юм л даа.
-Гэхдээ vvнээс єєр сонирхол ч гишvvдийн дунд яваад байх шиг?
-Хоёр намын гишvvдийн дунд нэг эвгvй зvйл ажиглагдах болж. Тэр юу вэ гэвэл тvшээд маань ирэх сонгуульд ямар хувилбарыг сонгон нэр дэвшвэл би дахин сонгогдох бол гэсэн бодол тээж, хувь хvнийхээ амбицыг дэндvvих гаргаад байна. Єєрєєр хэлбэл, гурав, дєрвєн жил тойрогтоо єчнєєн тэрбум тєгрєг зарж, зам, барилгын ажил хийн, хог шороог нь цэвэрлээд, иргэддээ тодорхой хэм-жээний мєнгє єгчихсєн болохоор тухайн тойрог бол минийх гэсэн vvднээс хандаад байгаа хэрэг. Ерєнхийдєє дээрх зvйлийг хийчихсэн хvмvvс чинь дахин сонгогдоно гэсэн ойлголттой яваа. Ийм зvйл хийчихсэн нєхдvvд би яаж дахин сонгогдож хууль тогтоох дээд байгууллагад суух вэ гэдэг талаар бодож, яаж ийж новширч байгаад тэтгэвэрт гартлаа парламентад байх л сонирхолтой. Зєвхєн би гэсэн єнцгєєс бvх зvйлийг харж байна. Тэгэхээр ийм санаа агуулан яваа хvмvvс улс орны тєлєє бус зєвхєн єєрийнхєє маргаашийг харж л ажиллаж байгаа гэж бодож байна. Энэ ордонд сууж, хууль тогтоож байгаа гишvvн хvн Монгол Улсын єргєн уудам нутгийн хэмжээгээр сэтгэж, ирээдvйг харсан тэр хєтєлбєрийг боловсруулж, батлах ажлыг хийх ёстой. Гэтэл жалга довны vзэл гарган дээрх асуудлыг ор тас мартан зєрчилдєєн vvсгээд байх болж. Миний тойрог, би яах вэ гэсэн євчин тусчихаж.
-Пропорциональ хэлбэрээр сонгууль явуулбал дан ганц намыг нь дугуйлна. Эсвэл намаа ч сонгоод бас нэр дэвшигчдээс нэгийг нь дэмжиж буйгаа илэрхийлэн зурах гэсэн хувилбар яригдаад байгаа. Энэ асуудлын талаар?
-Бас л асуудалтай зvйл л дээ. Яахав нам дугуйлахыг сонгочихлоо гэж бодъё. Тэгэхээр намаар амьдарч яваа, насаараа чаргууцалдсан євгєн партизанууд эхний 76-д эрэмбэлэгдээд явж байгаа. Ийм маягаар явбал тэр хэдэн хєгшин бурхинууд жагсаалаараа ороод ирнэ. Мєн парламентад шинэ уур амьсгал оруулж, бохир агаараа гадагшлуулах алхам хийгдэхгvй гэсэн vг. Єнгєрсєн 20 жилийн хугацаанд УИХ-ын танхим, цонх наалдан падтай байсан. Салхи ордоггvй, шинэлэг уур амьсгал ч сэвэлзээгvй. Ємхий vнэртээ дассан нєгєє л хэдэн дуучин хєгжимчид нь суусаар. Энэ тєрд шинэ концерт тоглож, олон тvмэнд vзvvлэх хэрэгтэй байна шvvдээ. Ямар ч шинэлэг зvйл байхгvй болохоор хэн ч билет авахгvй сонирхох ч vгvй байна. Урд нь байсан хvмvvс ятга шанз, морин хуураа бариад л сууж байгаа тул хэн vзэх вэ дээ. Миний хvсч бодож байгаагаар шинэ дуучин хєгжимчин оруулж ирэн, арай єєр ая хєгжимдєн, цоо шинэ тоглолт хиймээр байгаа юм.
-Хоёр дахь хувилбарын хувьд?
-Ардын намаас санал болгосон хувилбар арай дєнгvvр юм шиг. Намаа ч дугуйлъя, хvнээ ч сонгоё гээд байгаа. Ийм зvйл бий болчихвол тухайн намын ард хэн зогсч байгаа, парламентад орохоор зvтгэж явна гэдэг харагдана. Хvмvvс ч гэсэн хэнийг сонгох гэж байгаагаа мэдэг л дээ. Мєн Vндсэн хуульд заасан иргэнийг шууд сонгоно гэсэн заалт ч зєрчигдєхгvй. Ер нь, ямар учраас зєвхєн нам дугуйлах гээд байгааг нь сайн ойлгохгvй юм. Юунаас айгаад нуугдаад байгааг л.
-Ер нь, хоёр нам тохиролцож асуудлыг шийднэ гэсэн. Ийм зvйл байж болох уу?
-Энэ чинь юу гэсэн vг вэ гэхээр Монгол Улсын нийт сонгогчдын сонгох эрхийг ханцуй дотроо тохи-ролцчихоод УИХ-д олонхи, цєєнх болох тохироо. Танай намаас тийм хvмvvс, манайхаас энэ нь гарна, бусад нь хамаагvй. Гуравдагч, дєрєвдєгч нар яах нь дураараа болцгооно биз гэх нь л дээ. тэгэхээр тєр засгийн удирдлагуудыг шударгаар сонгов уу гэдэг бас л будлиантай зvйл болно. Ємнєх сонгуулиар юу болсныг хvн бvхэн харсан. Хууль зєрчсєн амлалтууд єгч, иргэдийн саналыг худалдан авч, мєнгє тарааж байлаа. Гэтэл СЕХ-ныхон бид мэдээгvй, хараагvй гээд л сууж байх. Иймд єнєєгийн тєр нь хууль ёсных мєн ч юм уу гэсэн эргэлзээ бий. Ирэх сонгууль ємнєхтэй адилаар явбал энэ нийгэм, улс орон хохирно. Нvцгэн пролетарууд ч нэмэгдэх юм. Хуулиа хэрэгжvvлж, дагаж мєрдєх хэрэгтэй байна.
-Сонгуулийн пиар эхэлчихлээ. Гишvvд ч багаа бvрдvvлэн ажиллаж эхэлсэн бололтой?
-Тийм. Миний сонсч дуулснаар гишvvдийн гэж нэрлээд байгаа тэрбум тєгрєг пиар сурталчилгаанд нь яваад байгаа сурагтай. Энэхvvмєнгєнєєсєє ирэх жилийн сонгуульд єєрийг нь дэмжиж ажиллах хvмvvст тодорхой хувь хvртээгээд эхэлж. Гэхдээ маш цэвэрхэн хийж байгаа гэсэн. Тодруулбал, ЖДVхєгжvvлэх vvднээс єгч байгаа юм гэсэн халхавчтай. Авсан нєхдvvд гишvvнийхээ тєлєє сайн ажиллаж, алалцана даа гээд л сууж байгаа. Ийм заваан маягаар сурталчилгааны ажил эхэлсэн байна. Хоёр намынхан ард тvмнээ сонсох аян гээч юмыг зохион байгуулаад орон нутгаар явах болсон. Єнгєрсєн хугацаанд єдєр болгон, сард ганц удаа ч болов сонсч болоогvй юм уу. Гурван жил гаруй хугацаа єнгєрчихлєє. Ер нь, сонгууль дєхєєд ирэхээр иргэддээ маш их хайр зарлан, нэг л дурламтгай нєхєр болох юм. Чи их зовж, засъя гээд дуулгавартай нь аргагvй хvлээн авах. Нєгєє л муур багшийн дvрдээ хувирч байгаа нь тэр. Ард тvмэн ч бидний vгийг сонслоо гэж баярлан хууртаад л. Африкийн орнууд ийм л байдлаар хууртан мєхлийн ирмэг дээр зогсч байгаа.
-Яагаад?
-Ажилгvй, орлогогvй хvмvvст бэлэн мєнгє амлаж, халамжаар дамжуулан залхуу болгосон хэрэг. Єнєєдєр манай улс яг ийм зарчмаар явж байна. Гинж, хvрзнээс єєр алдах юмгvй хvмvvс юу ч хийхэд бэлэн байдаг. Єнгєрсєн сонгуулиар энэ нь л харагдсан. Тиймээс нийгмийн ядуу тєвшний хvмvvсээ дунд руу оруулах бодлого хэрэгтэй. Энэ нь тєр засгийн тэргvvлэх бодлого байх ёстой. Олсон мєнгєє тарааж бус бvтээн байгуулалт, хvний хєгжилд зарцуулж, ирээдvйдээ хадгалах нь чухал байна. Мєнгє устгах шиг амархан зvйл байхгvй. Харин олоход маш хэцvvшvv. Гэтэл тєр засгийн удирдлагууд хэний ч бvтээгээгvй байгалийн баялгийг зарж мєнгє олчихоод нэг л их ажил амжуулж гавьяа байгуулсан хvн шиг ярьж, яаж vрэн таран хийж, устгах вэ хэмээн ярилцаж, бахархаад сууж байна.
-Гэхдээ таны ярьж байгааг энд суугаа эрхмvvд хvлээн авах нь юу л бол. Хvчтэний ємнє хvчгvйднэ гэсэн vг бий?
-Би хэлэх ёстой. Миний ярьж байгаа зvйл vр дvнд хvрнэ vv, vгvй юvгэдэг сонин биш. Бие даагчийн хувьд зайлшгvй дуу хоолойгоо гаргана. Бvр хашхирч, орилно. Ийм зvйл хий гэж л сонгогчид маань намайг сонгож, парламентын гишvvн болгосон. Надад хоёр намаас айж эмээгээд, гєлєлзєєд дуугvй суугаад байх эрх ч байхгvй. Хэрэв хэлсэн ч яалаа, байсан ч адил гээд явах юм бол би энд суух шаардлага алга.