Эрдэмтэн зохиолч, судлаач Урианхан-Бадрангуй овогт Сономын Лочин дайны жилийн /1939/ өвөл цаг дор

Говь-Алтай аймгийн Дарви суманд төрсөн. Үргэлжилсэн үгийн зохиолч, орчуулагч, судлаач. 1973 онд МУИС төгсчээ.

Соёлын яамны харьяа хзвлэлийн нэгдсэн редакцид редактораар ажиллаж байсан. Д.Нацагдарж судлалын асуудлаар 1981 онд Хэлбичгийн ухааны дэд эрдэмтний, 1999 онд “Монголын уран зохиолын бичвэрийн судалгаа” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан байна.

Соц нийгмийн үед хөдөлмөр үйлс, ажилчин ангийн сэдвээр голлон бичиж байсан хүүрнэл зохиолын нэртэй төлөөлөгч. “Хувь заяаны эрэл”, “Сүйрэл” тэргүүтэй 20 шахам роман, тууж, олон арван эрдэм шинжилгээний бүтээл, судалгааны эмхтгэл, нэг сэдэвт зохиол, үгүүлэл, нийтлэл бичсэн XX зууны утгазохиолын томоохон төлөөлөгчийн нэг мөн.

Түүний туурвилыг төр засаг, мэргэжлийн байгууллагаас өндрөөр үнэлж “Сэтгэлийн өнгө” романаараа МҮЭ-ийн нэрэмжит шагнал /1973/, “Үргэлжлэлтэй долоон өдөр” романаараа МЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал /19791, “Сарны гэрэл” романаараа Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал /2000/, ШУА-аас “Эрдэмтэн зохиолч” /1999/ дээд өргөмжлөл, Монголын төрөөс оюуны салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж Монгол улсын “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” /2006/ хэмээх эрхэм дээд цолыг тус тус хүртээжээ.

Энэ удаагийн “Утгын их хоймор” буландаа Гавьяат уран зохиолч, эрдэмтэн судлаач С.Лочин агааг ийн урин залсан болой.

-…Намаржаа тавлаг уу… Одоо та гэр зуураа байна уу, эсвэл нийгэмд идэвхтэй ажилласаар л байна уу?

-Кино урлагийн дээд сургуулийн Сэтгүүл зүйн тэнхимийг удирдаж байна. Оюутнуудад дорно, өрнийн уран зохиол зааж байна.

-Танайд мэргэжил нэгт зохиолчид байна уу?
-Дунд үеэс Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Нанж.Лхагва байна. Донид ч байсан. Нэг хэсэг уран бүтээлчдээс олон хүн байсан. Одоо залуус их болсон. Ганболд гэж их гайгүй залуу байгаа. Т.Баасансүрэн гавьяат манайд сэтгүүл зүйн онол заадаг юм.

-Монголын уншигчид Лочин гэдэг хүнийг олон романаар нь сайн танина. Яг одоо цоо шинэ роман дээр ажиллаж байна уу. Эсвэл зүгээр нэг дурсамж боджээ сууна уу?
-Миний эрдэм шинжилгээний ажил, сэтгүүл зүйн бүтээл, утга зохиол ерөөсөө тасраагүй яваа шүү. “Нүглийн далайд зугаацахаар одсон минь…” нэртэй тайлал антироманаа өнгөрсөн жил хэвлүүллээ. Зохиолын төрөл зүйлийн хувьд Монголд анхных гэж хэлж болно.

“Оросын уран зохиолын цоохор тэмдэглэлээс” номоо энэ онд гаргалаа. Орос, Зөвлөлтийн уран зохиолын хаалттай байсан үе, тэрс үзэл суртлын тухай нэлээн өөр амьсгалтай бүтээл. Чи уншаад үзээрэй. Маш сонирхолтой. ШУА-ийн 108 боть гарч байгаа.

Тэнд би Цэрэнсодном доктортой хамтарч “Монголын уран зохиолын бичвэр судлал” хэмээх номоо оруулсан.

-Бичвэр судлал гэдгийн тухайд та жаахан тодруулга хийхгүй юу?
-Юу гэмээр юм бэ дээ, зохиолчийн гар бичмэл дээр ажиллаж, бодол санааг нь хөөж гаргадаг сэтгэл зүйн шинжлэх ухаан гэж ойлгож болно. Одоо л манайд дөнгөж хөгжиж эхлэх гэж байгаа чиглэл. Миний бие Д.Нацагдорж судлалаар нэлээд ном гаргасан.

Ерөнхийдөө агуулга нь бичвэр судалгааны хандлагатай байгаа. “Монголын орчин үеийн уран зохиолын судлал” ном маань ШУА-ийн 108 боть цувралын 16-д бие даан орж хэвлэгдсэн. Тэгэхээр судалгааны хоёр том ном, нэг романыг сүүлийн хоёр жил гараас гаргалаа.

-Уран бүтээлийн ганзага дүүрэн, цоглог л яваа өвгөн байгаа юм байна даа. Ингэхэд та эрдэмтэн судлаач юм уу, зохиолч уу… Сурган хүмүүжүүлэгч, бүр эсвэл сэтгүүлч байх аа?

-20 наснаасаа эхлээд 10 гаруй роман, олон тууж, өгүүллэгүүд бичжээ. Тэгэхээр яах аргагүй зохиолч болж таараа. Шинжпэх ухааны хувьд дэд эрдэмтэн цолыг “Их зохиолч Д.Нацагдоржийн гap бичвэр” бүтээлээр 1981 онд хамгаалж байлаа. Шинжлэх    ухааны докторын зэргийг “Монголын орчин үеийн нийт уран зохиолын бичвэр” сэдвээр 1999 онд хамгаалсан.

Ингэхээр өөрийгөө эрдэмтэн байх гэж боддог юм. Сэтгүүлчийн хувьд “Үнэн” сониноос гараагаа эхэлж тэнд 10 гаруй жил нэр төртэй ажилласан. Сэтгүүл зүйн чиглэлээр 2000 шахам нийтлэл, тэмдэглэл, бодрол… их юм бичиж. МСНЭ-ээс сэтгүүл зүйн 99 боть цуврал гаргаад эхэлчихсэн.

Түүнд шилдэг бичлэгүүдээ түүж нэг боть хийж өгөхөөр ажиллаж    байна. Орчуулгын хувьд нийгэм улс төр, уран зохиолын чиглэлээр олон ном хэвлүүлсэн. Манайхан мэднэ дээ. С.Быковын “Сотников” гэдэг урвагчийн дүрийг маш гайхамшигтай гаргасан тууж бий.

“Хаврын цасны ус” гэж уянгын их гоё тууж байдаг. Литвийн Я.Авижюсийн “Орох оромжгүй болсон нь” гэдэг роман бий. Бичлэгийн өнгө аяс нь маш сонин…

-За энэ бүхэн ойлгомжтой. Өөрийн уран бүтээлийн тухайд дурсвал бүр ч сонин байж юу магад?
-Уншигчдад “Сэтгэлийн өнгө” роман минь их хоногшсон байдаг. Миний хувьд “Үргэлжлэлтэй долоон өдөр” романаа “Сэтгэлийн өнгө”-нөөсөө хамаагүй илүү гэж боддог. Гадаад дотоодын олон эрдэмтэд сэтгэл зүйн романы хувьд хүлээн зөвшөөрсөн бүтээл юм шүү дээ. Хамгийн анх манай Ч.Билэгсайхан доктор дуугарч байлаа.

-Монголд Д.Нацагдоржийг судалдаг хүн маш олон. Тэр дундаас нэр нь их сонсогддог таван хүн байдаг. Тэдний нэг нь өөрөө. Дашням гуайг ч бас сайн судлаач гэлцдэг юм билээ. Та ер нь зэрэглэвэл хаахна яваа бол?

-За даа, Дашням ч томсоод хаа холдохов. Би яахав, Содном гуайн гоомой хийсэн зүйлийг засаж залруулсан. Одоохондоо толгойд нь яваа гэж боддог. Гонгоржавын Дашнямын хувьд намтар судлалын тал дээр жаахан юм хийсэн нь үнэн.

Би сайн мэднэ. Сүүлийн хэдэн жил сураггүй болчихож. Д.Нацагдорж судлалаар миний араас Жачин гэдэг хүн гарч ирсэн. Балдан гуай бол хэл зүйн талаас судалдаг байсан. Яг уран зохиолын талаас нь нарийвчилбал гap бичмэл дээр ажиллах текстологи гэдэг ухаан бол их нарийн ажил.

Д.Нацагдорж судлалын хувьд сээр нурууг нь босгосон утгаар хэний ч өмнө би баатарлагаар хэлэх үгтэй хүн.

-Ганц зүйл сонирхож асууя. Их зохиолчийн гэргий хужаатай сууж байсан гэдэг нь үнэн үү. Энэ асуудал одоо болтол маргаантай юм шиг санагддаг.
-Д.Нацагдорж, Пагмадулам хоёр 1928 оны хавар Германаас эх орондоо татагдаж ирсэн. 1930 он гэхэд тэр хоёр хэдийнэ салчихсан байсан. Сая Д.Нацагдоржийн 100 жилийн ойгоор маш олон нийтлэл гарлаа. Номууд ч хэвлэгдлээ. Миний бие энэ    тухайд “Мэдэмхийрэгчдийн жил болж өнгөрлөө” хэмээх гарчигтай үгүүлэл бичиж гаргасан.

Д.Нацагдоржийг огт мэддэггүй улс мэддэг гэж өөрсдийгөө зарласаар байгаад л өнгөрсөн. Пагмадуламын хувьд Д.Нацагдоржоос салсны дараа Цагаан гэдэг цэвэр хятад хүнтэй ханилж суусан нь үнэн. Албан ёсны баримт ч бий. Их зохиолчийг нас барсны дараа 70 давхарт аваачиж оршуулсан хүн чинь тэр муу Цагаан хятад байхгүй юу.

Одоо булш нь хаана байгааг мэдэх аргагүй. Хар тамхинд донтсон тухай Пагмадуламтай холбоотой яриа үнэний ортой. Яг хэзээ нас барсан нь одоо болтол тогтоогдоогүй байгаа. Зарим улсын яриагаар бол Дэлхийн II дайны үед Пагмадуламыг зах дээр сууж, гар дээрээс наймаа хийж байсан гэдэг.

Түүнийг нь мэддэг гэрч нэгээр ч тогтохгүй бий. Тэгэхээр Пагмадулам нэлээд хожуу болтол амьдарсан байх магадлалтай. Монголын эмэгтэйчүүдийн байгууллагын анхны дарга Сүхбаатарын Янжмаа биш Пагмадулам юм шүү дээ. Одоо Янжмаа гуайг анхны дарга гээд л долигноод, далдганаад явцгаадаг болж.

-Сүүлд нэг шуугиант яриа дэгдсэн. Д.Нацагдорж амьд байна. Германд амьдарч байна. До яаманд ажилладаг найз нар нь “Чамайг барих гэж байна” хэмээн хэл дуулгаж, мань хүн сэм оргож, нууцаар хил давсан гээд л…
-Наадах чинь солиорол. Саяын ойгоор ийм утгатай мэдээлэл ч зөндөө цацагдсан. Д.Нацагдоржийн хүүхэд олдсон , Автын Рэнцэнхорлоогийн авгайг тэр хүүхэд нь мөн байна ч гэнэ үү. Энэ бүхэн чинь дандаа цэвэр солиорол. Д.Нацагдоржийн ганц хүүхэд нь Нинагаас гарсан Анандашри.

-Таныг их утга зохиолд хөл тавихад нөлөөлсөн ачлалт мэргэн багш гэвэл хэнийг нэрлэхсэн бол?

 
-Л.Түдэв яах аргагүй миний багш. Намайг Алтайн 10 жилд ахлах ангийн сурагч байхад дөнгөж сургууль төгсөж очоод бидэнд хичээл заасан хүн. С.Пүрэв,Т.Юмсүрэн, Ш.Шажинбат, Ж.Гал бид Түдэв багшийн гараар орсон улс. Оюутан байхдаа Лхамжавын Лувсандорж найрагчтай нэг ангид сурч байлаа.

Бид хоёр их найзууд. Мань хүн хүний бага эмч хийж байгаад сургуульд орсон “хөгшин” оюутан. Бид хоёрын гаргасан “Муу хүний багш олон, муу билүүний баас их” гэдэг үг байдаг юм. Өөрөөр хэлбэл би гэдэг хүн олон багштай хүн, С.Пүрэв бид хоёрын багш чинь С.Дашдооров байна.

Өөрөө ч надад гарын шавь гээд их дотно байдаг байж билээ. Ж.Лхагва уул нь Дашдооровын шавь юм шүү дээ. Сүүлдээ хоёулаа дампуураад найз болчихсон болохоос биш. Л.Чойжилсүрэн гуай бол миний “Сэтгэлийн өнгө”-ийг редакторлаж гаргаж байсан. Бас нэг багш маань юм. Надад утга зохиолын онолын хичээлийг зааж, дипломын ажлыг минь гардан удирдсан багш бол Ц.Хасбаатар гуай. Яах аргагүй эднийгээ багш гэж хэлэхээс өөр замгүй.

-Агуу их Л.Лувсандорж өдийд амьд мэнд байсан бол Монголын утга зохиолыг нэлээд бужигнуулаад хаячихсан байж мэдэх хүн шиг надад төсөөлөгддөг юм. Дотно найзынхаа тухай жаахан юм дурсахгүй юу.

-Түүнийг    уран бүтээлчийн хувьд хамгийн сайн мэдэх хүн бол надаас гадна их сургуулийн багш С.Дулам байна. Х.Зандраабайдий ч сайн мэднэ. Бид хамт их сургуулийн нэг ангийнх. Баянхонгорт хамт байсан гэдгээрээ Т.Галсан яриа байхгүй сайн мэднэ.

Би Лувсандоржийн тухай тусдаа том дурсамж эхэлчихсэн байгаа. Амьд ахуй цагтаа Б.Явуухулан, Д.Шагдарсүрэн тэргүүтэй томчуудыг тоодог ч үгүй явдаг байсан.

Ц.Дамдинсүрэн багшийг ч авч хэрэгсэхгүй шүү дээ. Мань мэт нь Да багшийг өмөөрч түүнтэй их маргалдана. Амьдрал нь нэлээд хүнд байсан ч их өөдрөг, оюунлаг хүн байсан. Сайн ч шүлгүүд бичнэ. Ид хүчээ авч байх үедээ бурхан болчихсон учраас тэр их цалгисан авьяасыг ил гарган үлдээж амжаагүй дээ, хөөрхий.

-Та түрүүн Ж.Гал зохиолчийн тухай дурслаа. Монголын их утга зохиол дахь зөгнөлт уран зохиолын “Загалмайлсан эцэг” гэгддэг тэр их хүнийг эргэн дурсвал сонин байх. “Юрийн галавын цэцэрлэг” хэмээх дуулиант киноны анхны санааг монгол зохиолч гаргаж тавьсан нь үнэн юм биш үү?

-Тухайн үед сонирхолтой зөгнөлт уран сайхны олон бүтээлүүд хэвлэгдэж байсан. Гэхдээ хүмүүс болоод нийгэмд ойлгож хүлээж авах уур амьсгал маш хомс байсан байх. Ж.Гал чинь өөрөө биологийн шинжлэх ухааны том эрдэмтэн хүн шүү дээ. Бид хоёр ШУА-д хамт ажиллаж    байлаа.

Яриангүй том зохиолч. Одоогийн залууст түүний бүтээлүүд их ойр байгаа. Судалж эхлэх нь мэдээж. “Чулуун арслан” тэргүүтэй маш олон сонин үгүүллэг бий дээ. Хүрээлэн дээр ганц хоёрхон хоногийн өмнө зүв зүгээр явж байсан хүн гэнэт өнгөрчихсөн. Бодвол дотор тал нь муудсан юм байлгүй дээ. Надаас ганц насны ах байх.

-Нэр тодроогүй баатрууд гэдэг шиг нэр нь дуурсагдаж амжаагүй аугаа шүлэгчдийн тухай дурс гэвэл эн түрүүн өөрөө хэнийг дурсах сан бол.
-М.Ширчинсүрэн найрагчийг та нар заавал унших ёстой шүү. Явуугаас илүү гарна уу гэхээс дутахгүй шүү. Тэр үгүүлэмжит бадгууд нь үнэн гайхалтай. Би ч одоо хүүхдүүдэд хэлдэг. Монголын шинэ үеийн яруу найргийн хөгжлийг их зохиолч Д.Нацагдорж нэг алхам, дараа нь Б.Явуухулан бас нэг алхам, түүний дараа Б.Лхагвасүрэн хагас алхам ахиулсан гэж байнга хэлдэг.

Энэ хугацаа XX зууны 20-иод оноос 80-аад он хүртэл хамаарагдана. Д.Нацагдоржийн бичиж байсан модерн болон сэтгэлгээний чиглэлийн яруу найраг үнэхээр онцгой доо. Явууг би одоо ч сөхөж хардаг. Үе үе уншихад их сайхан сэтгэгдэл төрдөг юм.

Тэгээд Б.Лхагвасүрэнгийн хоёр гурван ном байна. Тэр жүжиг, кино, дууг нь би уран бүтээл гэж боддоггүй. Ялангуяа анхны түүвэр нь Лхагвасүрэн гэдэг хүнийг бүрэн тодорхойлж чадна. Энд онцолж хэлэхэд нэр нь гардаггүй нэг том хүнийг би нэхэн дурсах гээд байна.

Манай нэртэй зохиолчид түүний шүлгээс их, багаар хулгайлж. зарим нь том том шагнал хүртчихсэн тууж яваа. Тэднийг хэлээд юүхэв дээ, хэл амны нэмэр. Энэ бол Шагдаржавын Ганбат гэдэг яруу найрагч байлаа. Хөвсгөл нутгийн хүн. Зайсанд амьдардаг байсан юм.

Энэ Шагдайн Цэнд-Аюуш энэ тэртэй Багшийн дээдийн нэг ангийг төгссөн. Тухайн үедээ гайхалтай шүлэгч байлаа. Номоо гаргаж амжаагүй дээ. Нэг өдөр “Хорионд байсан шүлгүүд” ном гарсан чинь түүний шүлгийг Р.Чойномын шүлэг гээд оруулчихсан байдаг байгаа.

Хүмүүс мэднэ дээ. “Нүцгэн биеийг алдаршуулъя” гэдэг цуутай бүтээл. Эрдэнэбат доктор бид хоёр Ганбатын шүлэг гэдгийг баталж сонинд нэг нийтлэл бичсэн чинь жүжигчин Сосорбарам уурлаж, над руу дайраад сүйд болсон. Энэ шүлгээ Ганбат сургуулийн үдэшлэг дээр уншдаг байлаа.

Сүүлд нь гар бичмэлээр тархсан байхад нь Чойном л ийм билиг танхай юм бичсэн байж таараа гэж бодоод л оруулчихсан хэрэг. Сосорбарамын хувьд хөөрхий минь тэр юугаа мэдэхэв дэр. Ганбат агснаас надад ганц дууны шүлэг гэмээр юм ч юмуу, энгийн нэг муу гар бичмэл нь үлдэж дээ.

ОЮУТАН АХУЙ ЦАГАА ДУРСАНА
Оргилуун амьдралын шуугиант ертөнцөд
Очих мөч минь ойртох бүрийд
Оюутан ахуй цагтаа би

Онцгой их хоргодож байна
Оюутны ширээнд танилцсан андууд
Онц авахын хөөр баяр

Орой үдшийн үдэшлэг, цуглаан
Онол хичээл, лекцийн танхим
Оюуныг тэлсэн эрдэмтэн багш

Олон хаврын шалдалт шүүлэг
Орох гарахын хонхон дуу
Орчин тойронд сэтгэл дасаж

Орхиод явахад хэцүү байна
Хангай говийн халуун нар
Хавар намрын оргилсон ажил
Хаа ч байсан хамт явсаар

Хайрлаж ижилдэн дассан найзууд
Оюутан ахуй цагтаа би
Онцгой их хоргодож байна

Олон юманд сэтгэл дасч
Орхиод одоход хэцүү байна гэсэн байгаа юм.

Хоёр гурван ч дүү бий. Одоо хаана явдаг юм бол. Шүлгүүд нь одоо ар гэрийнхэнд нь байж л байгаа. Нэмж сонирхуулахад Ш.Ганбат тэр жил цэргийн алба хааж байсан үе. Намайг Зайсанд байхад орон нутгийн гурав хоногийн чөлөөтэй яваа гээд над дээр шинельдээ түүртсэн нэг унжийсан цэрэг дагуулаад ороод ирлээ.

Тэр нь хожмын их найрагч Д.Нямсүрэн байсан юм. Д.Нямсүрэн, Ш.Ганбат хоёр хамт нэг ангид цэргийн алба хаасан юм билээ. Тухайн үед Ш.Ганбат төлөвшсөн том шүлэгч болчихсон байсан үе. Хоёр муу цэрэгтэй нэг оройжин хөөрөлдөж өнгөрөөсөн    дөө.

Д.Нямсүрэн сүүлдээ тодроод, моодонд ороод ховор бараа шиг олдохоо байсан. Бурхан болохын өмнөхөн бид хоёр нэг тааралдсан. Тэгэхэд Д.Нямсүрэн тэр тухайгаа дурсаж “Тантай нэг сайхан ярьж суух юм сан. Та Эрээнцавд нэг очооч” гэж билээ. Би номыг нь сүүлд авч Ш.Ганбат найрагчийн тухай дурссан зүйл байна уу гэж харсан.

Тийм зүйл байхгүй байсан. Уул нь яруу найргийн хувьд Ш.Ганбат яах аргагүй Д.Нямсүрэнгийн анхны багш гэдгийг би баттай хэлнэ. Тэр О.Дашбалбар энэ тэр чинь сүүлийн үеийн юм.

-Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэрт зохиолч Ж.Пүрэв гуай та хоёр чинь ах дүү хоёр уу?
-Бид хоёр их ойрын садан улс. Төрсөн ах дүү бол биш ээ. Авга талын хүн юм даа. Насаар бол бид хоёр чинь чацуу шахуу улс.

-Таны үед хэний аавын хүү дуулиан шуугиантай асч явсан бэ?
-П.Пүрэвсүрэнгийн гэр зуун айлд байдаг байлаа. Тэгэхэд Л.Лувсандорж, Ш.Сүрэнжав бид гурав очоод сууцгаалаа. П.Пүрэвсүрэн, Ш.Сүрэнжав хоёр “Би том, чи жижиг” гэж маргалдаад, сүүлдээ зодолдоод. Хөндлөнгийн шүүгчээр Лувсандорж ажиллаад, би салгах гэж дундуур нь ороод гөвүүлчих дөхсөн шүү.

Тийм золигийн явдал их гарна. Ш.Сүрэнжав найрагч залуудаа галтай, үнэхээр том явсан. Манай “дэлдэн” Бадарч байна. Гомбын Нямаа гэдэг нэг сайхан сэтгэлтэй хүн бий. Одоо ч амьд л даа. Хотод авьяастай зохиолчид гудамжинд ядарч явахад дунд нь хөдөөнөөс идэшний үхэр хүртэл явуулдаг байсан. Мөн халуун сэтгэл шүү.

-Хүн хэлэлтгүй та ч гэсэн архи дарсыг их цохидог байсан юм шиг байгаа юм даа. Бидний нүдэнд харин харагдаагүй ээ.
-Таньдаг найзууд ихэнх нь бурхан болжээ. За яршиг гээд Зохиолчдын хороогоор очих ч үгүй юм даа. Би бол их ууж байсан. Одоо ч хааяа уудаг.

-Манай 60, 70-аад оны зохиолчид хэр дурламтгай улс байв. Хатуу чанга үзэл суртлын доор тийм ч эрх чөлөөтэй биш байсан байх даа.

-Үгүй чиш. Эмэгтэй л юм харагдвал бүгд л дайрдаг байсан. Том жижиггүй. Ц.Гайтав, Ч.Лхамсүрэн гуай хоёр л ёстой тийм юм байхгүй, сайхан улс байсан. Хоёуланг нь би сайн танина. Ц.Гайтав гуай бол тааралдах болгондоо энгэрийн халаас руу цохиж “Сонин юу байна?” гэж мэндэлдэг хүн байлаа.

Тэр үед хүмүүс голдуу энгэрийнхээ халаасанд архи хийж явдаг байсан үе. Тэрийг нь тэмтэрч үзэж буй хэрэг. Тэр хоёр хүн чанарын хувьд их сайн хүмүүс. Гэм нь уучих бодолтой. Бас уухын буян ихтэй байж дээ.

-Та хэр дурламтгай байв?
-Өө, би бусдын өрөөсөн гуя. Сайхан харагдвал ч сэтгэл хөдөлж, санасандаа хүрээд л байдаг байсан. Сүүлдээ би “Монголын сайхан хүүхнүүдэд гомдлоо гэж хэлэх эрх надад байхгүй” гэж албан ёсоор мэдэгдсэн.

-Чимид гуай ч олон сайхан үртэй гэсэн. Сэнгээ гуайн хүүхдүүд ч байдаг л байх. Яагаад анир чимээгүй байдаг юм бол?
-Чимид гуайн сайн хүүхдүүд зөндөө. Энэ Энхээ бол болохгүй золиг. Нэг хуульч мэргэжилтэй их сайн хүү бий дээ. Одоо хаана явдаг юм бол. Сэнгээ гуайн хувьд би үнэхээр юу ч мэдэхгүй. Би 1958 онд хотод орж ирэхэд дараа жил нь Сэнгээ гуайг бурхан боллоо л гэж сонссон.

-Ойрдоо нутаг усаа эргээ юү?
-Тэр жил Лодойдамба гуайн ойгоор нэг очсон. Тэрнээс хойш явсангүй. Сутайн нэг хэсэг манай нутагт оршдог. Манай Дарви суманд Гурван яргайт гээд нэг их гоё газар бий. Дээхнэ яргай ихтэй байсан юм шиг байгаа юм. Өндөр цавчим Хүнхэрийн овоо үнэн гайхалтай.

Тахилгат овоон дээр нь гарахад хоёр талд нь Далан түрүү, Ихэсийн нуур хоёр зэрэг тольдож харагдана. Хүйс, Шаргын говь мэлмэрч үзэгдэнэ. Дарвийн нурууны ар, евөр талд байдаг хоёр том нуур л даа.

-Олон улсын шагнал та хүртэж байв уу?

-Зөвлөлтийн Сэтгүүлчдийн холбооны дээд шагнал авч байлаа. Нэг зүйлийг ярихад хэцүү юм Цэдэвийг дарга байх үед Ази, Африкийн зохиолчдын “Лотус” сэтгүүлийн нэрэмжит залуу зохиолчдын шагнал бий болов оо. Хэдэн онд билээ дээ. Д.Цэдэв зүрхэндээ мэс засал хийлгэсэн жил.

Монголоос нэг хүний тодорхойлолт ирүүлээч гэсний дагуу Намын Төв Хорооны шийдвэр гарч, би сонгогдов. Гэтэл Зохиолчдын хороон дээр Цэдэв гарын үсэг зурах ёстой байсан юм. Гэтэл мань хүн “Юун Лочин. Юун залуу зохиолч” гээд гарын үсэг зураагүй. Уул нь би авахдаа биш Монгол улс авах нь хэрэгтэй байсан юм.

-Та нар яахаараа бүгдээрээ ам нэгтэй Д.Цэдэв даргыг муулж, нүд нь хорсдог юм бэ?

-Надад бол яг л тийм хор хийж байсан. Хэрэв Москвад орос мэс засалч эмчийн хутга нэг мм хазайсан л бол би шагнал авах байсан юм. Арваад жил Зохиолчдын хороон дарга хийхдээ маш олон авьяас билигтэй зохиолчдод балаг тарьсан хүн. Өөрийн тойрон хүрээлэгч хуруу дарам хэдэн хүнээс бусдыг шүү.

Би бол Цэдэв шиг хушга тулгадаггүй, хундага тулгадаг хүн. Цэдэвийг хүрээлсэн нэг тийм хэдэн юмнууд байсан юм. Нэрлээд ч яахав дээ. Цээжин дээр ил л байна.

-Та үзэл суртлын үед агуу их Б.Ринчен гуайг шүүмжилж, үүнийхээ улмаас зохиолчдынхоо дунд нэр нүүрээ барсан гэж чихэнд сонсогдсон. Яаж байгаа нь тэр вэ?
-Миний нэг ном мөдхөн гарна. “Өөрийн тухай өрөөлийн хэлсэн нь” гэдэг нэртэй юм л даа. Тэнд миний тухай сайн, муугаар хэлсэн бүх зүйлс эмхтгэгдэж байгаа. Түүн дээр наад асуултын чинь хариу тов тодорхой орж байгаа. Тогтож уншаарай, дүү минь.

-Та Хэл зохиолын хүрээлэнд олон жил ажиллалаа. Та нарын өвийг залгаж байгаа гэж тэнд ямаршуу улс байна вэ?

-Одоо Хэл зохиолын хүрээлэн нэг тийм хачин улсаар дүүрсэн. Тэр дотор би өөрөө удирдаад, эрдмийн зэрэг олгосон шавь нар ч байж л байна. Би чинь эрдмийн зэрэг олгодог зөвлөлийн дарга байлаа.    Чоймаа, Норовсүрэн багш нар цөм л миний гараар орсон улс.

Миний залуу шавь нар хүртэл чадал чансаа муу. Миний нэг шавь одоо оюутнуудад эртний Монголын уран зохиол зааж байна. Би бол зааж чадах хүн биш гэдгийг маш сайн мэдэж байна. Яахав дээ, эрдмийн зэрэгтэй болохоор заасан болоод л явж байдаг биз. Ийм дүр зураг Монголын боловсролын салбарт хаа сайгүй.

Төр санаа тавих цаг болсон. Аливаа улсын шинжлэх ухааны үндэс нь Хэл зохиолын хүрээлэн байдаг. Их эрдэмтэн Ж.Цэвээн 1921 оны намар Номын хүрээлэн гэж энэ байгууллагын үндсийг тавьсан юм шүү дээ. 1921оны 11-р сарын 19-нд Засгийн газрын шийдвэр гарч Судар бичгийн хүрээлэнг албан ёсоор байгуулсан.

Цэвэр хэл, зохиолын тэр л ажил Монголд шинжлэх ухаан үүсэн хөгжсөн өдрөөр тооцогддог. Өнөөдөр Монголын төр энэ амин асуудлаа ерөөсөө анхаардаггүй. Би ШУА-д 10 гаруй жил ажилласан. Урьд нь хараагүй, одоо ч харахгүй байгаа, ирээдүйд харах хэрэгтэй.

Энэ улс төрчид шинжлэх ухааны мөн чанарыг ойлгохгүй байгаад том аюул байгаа юм. Энд Д.Нацагдоржийг дурсмаар санагдлаа. Тэр хүн Түүхийн тасгийн эрхлэгч байсан. Одоогийн Түүхийн хүрээлэнгийн анхны Дарга. Хэл бичгийн кабинетын анхны эрхлэгч байсан. Одоогийн Хэл зохиолын хүрээлэн.

Энэ тухай би олон хэлж бичсэн. Хүмүүс тоодоггүй юм.

-За баярлалаа, танд. Уран бүтээлд тань өндөр амжилт хүсье!
-Дүү минь, ах нь жаахан замбараа муутай ярьчихав уу. Ярьж хэлэхдээ би ер нь муу юм шиг байгаа юм. Та бүхэнд ч гэсэн ажил, уран бүтээлийн амжилт хүсч, сайныг ерөөе!

Эх сурвалж: “Утга зохиол урлаг”