Өмнийн говийн нутаг дэвсгэр буюу манай өмнөд хилээс 50- 200 км-ийн дотогш, баруунаас зүүн тийш сунаж тогтсон чулуун нүүрсний асар том бассейн бий. Үүний нэг захад нь Тавантолгой, нөгөө үзүүрт нь Нарийн сухайтын орд оршдог. Үүнийг манай геологчид улсын төсвийн хөрөнгөөр илрүүлж, тогтоосон бөгөөд бүхэлд нь Өмнөговийн нүүрсний сав газар гэдэг. Үүнд нүүрсний олон бүлэг орд багтдаг. Гурвантэс, Нарийн сухайт, Хөх довын худаг, Ноён I, Ноён II, Зурамтай, Жаргалант, Сүүжийн худаг, Тавантолгой, Бүдүүний хяр, Цагаан толгой, Налхи, Овоот толгой зэрэг орд бий. Харамсалтай нь ашигт малтмалын салбар дахь төрийн хөнгөн хуумгай бодлогын нэгэн цагийн алдаа, онооны үрээр дээрх сав газрыг хэдэн хэсэг хувааж, хувийн компаниуд эзэмших болсон. АМГ-ын мэдээгээр Өмнөговийн нүүрсний бүхэл бүтэн бассейныг 20-30-хан компани лиценз гэх алга дарам цаасаар хэсэгчлэн эзэмшиж, баялгийн эзэн ард түмэнд ямар ч хүртээлгүй болсон нь шударга биш байна.

СТРАТЕГИЙН ОРД- НАРИЙН СУХАЙТЫГ ХЯТАДУУДТАЙ ХУВААЛЦАЖ БУЙ
"МАК" –Д ХАРИУЦЛАГА ТООЦОХ ЭЗЭН БАЙНА УУ

Өмнийн говийн хар алтны ордуудаас бассейныхаа хэмжээгээр Тавантолгойтой эн зэрэгцэхүйц, бас хамгийн их нөөцтэй, сайн чанарын эрчим хүчний нүүрстэй нь Нарийн сухайт. Энэ ордыг 1960-аад оны дунд үеэс судалж эхэлжээ. 1992 онд нарийвчилсан хайгуул хийж 125.5 сая тонн нүүрсний нөөцтэй болохыг тогтоон Эрдэс баялгийн зөвлөлөөр батлуулсан байдаг. Үүнийг нь үндэслэн 2007 оны УИХ-ын тогтоолоор Монгол Улсын стратегийн ач холбогдолтой ордын жагсаалтад оруулсан. Харин одоо стратегийн энэ ордыг БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “Чинхуа”, үндэсний МАК компани хэсэгчлэн хувааж, тус тусдаа эзэмшиж байна. Уг нь хууль дүрмээрээ ямар нэгэн стратегийн ордыг дур мэдэн хуваах эрх хэнд ч байх ёсгүй. Гэтэл энэ ордыг хэсэг хэсгээр нь тасалчихаад, өдөр шөнөгүй цөлмөж, Ашигт малтмалын хуулийн 5.4 дэх “төрийн эзэмшлийг тогтоох” заалт хэрэгжилгүй дөрвөн жил өнгөрч, Монгол Улсын хуулиудтай зөрчилдөж байгаа юм. Нарийн сухайтын нүүрсний орд нь үндсэн хоёр уурхайтай. Нэг нь МАК-ийн , нөгөө нь БНХАУ-ын "Чинхуа" компанийн мэдэлд байдаг. Харин Нарийн сухайтын ордтой яг залгаа Овоот толгойн ордыг “Айвенхоу майнз” компанийн салбар “South gobi sands” буюу “Өмнийн говийн элс” компани эзэмшдэг. Энэ ордыг тус компанийнхан хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон. Гэхдээ үүнийг Нарийн сухайтын ордод улсын төсвөөр хайгуул, судалгаа хийж байх үед тогтоогдсон бөгөөд Өмнөговийн нүүрсний ай савын нэг хэсэг гэж үзэж болно. Одоогоор “Айвенхоу майнз”-ынхан тус ордыг 168 сая тонн нөөцтэйг тогтоосон. Үүнээс үзвэл Нарийн сухайт болон Овоот толгойн нүүрсний нийт нөөцийг хагас тэрбум тонн гэж үзэж болохоор бөгөөд тэд нийлээд 10-аад сая тонн нүүрсийг нэг жилд экспортолжээ.
Олборлолтын хэмжээ болон тогтвортой өссөн байдлаараа МАК, “Тавантолгой” хоёр эн зэрэгцэж байна. "МАК" компанийн албан ёсны мэдээлэлд “Нарийн сухайтын уурхайгаас 2010 оны арваннэгдүгээр сарын 4-ний өдрийн байдлаар 4.022.712.24 тонн нүүрс олборлож, экспортолсноор Монгол Улсын уул уурхайн салбарын 88 жилийн хөгжлийн түүхэн дэх нүүрс олборлолт, борлуулалт, экспортын дээд амжилтыг тогтоожээ. Энэ нь 1988 онд Багануурын уурхайн тогтоосон нүүрс олборлолтын дээд хэмжээг эвдсэн амжилт” хэмээн бичжээ. Мөн оныхоо жилийн эцсийн дүнгээр 5.122.726.00 тонн нүүрс олборлосон нь Нарийн сухайтыг ямар хэмжээний орд болохыг харуулж байна. Гэтэл өнөөдөр Монголын ард түмний хувь хишиг хүртэх ёстой стратегийн энэ ордод Ашигт малтмалын тухай хуулийн зүйл, заалт өнөөдрийг хүртэл хэрэгжих нь байтугай стратегийн гэх үнэ цэнэ нь алдагдаж, хэсэгхэн гэр бүл, олигархиудын баялаг болжээ.
Газрын доорх баялаг ард түмний өмч хэмээн Үндсэн хуулиараа баталгаажуулсан. Гэтэл УИХ-аас стратегийн ач холбогдолтой хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн энэ ордыг ийнхүү хэдхэн хүн зарим нэг улс төрийн бүлэглэлийн хамгаалалттайгаар эзэмшсээр буйг хулгай гэх үү, дээрэм гэх үү.
Стратегийн ач холбогдолтой ордоос Монголын иргэн бүр хувь, хишиг хүртэх эрхтэй. Үүний тулд УИХ-аас Стратегийн ач холбогдолтой 15 ордын жагсаалтыг баталж, хамгаалалтад авсан. Тийм ч учраас Тавантолгойн ордыг бүхэлд нь эзэмшиж байсан эх оронч бизнесмэнүүд ард түмний мэдэлд буцаан өгснийг бид мартаагүй. Үүний үр шимийг өнөөдөр хүн бүр хүртэн хувьцаа эзэмшиж, жинхэнэ утгаараа баялагтаа эзэн суугаад байгаа билээ.
Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5.4-т зааснаар “Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг хувийн өмчит хуулийн этгээдтэй хамтран ашиглавал төрийн оролцооны хэмжээ 50 хүртэл хувьтай байж болох бөгөөд уг хэмжээг төрөөс оруулсан хөрөнгө оруулалтын хэмжээг харгалзан орд ашиглах гэрээгээр тодорхойлно” гэж заажээ. Энэ заалтын дагуу Монголын төр Оюутолгойгоос бусад стратегийн үлдсэн 14 ордод 100, эс бөгөөс 50 хүртэл хувийн эзэмшилтэй байх ёстой. Учир нь Оюутолгойгоос бусад бүх ордыг нь төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн үед Орос, Унгарын геологич нарын туслалцаатайгаар улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж, нөөцийг нь тогтоосон. Тийм учраас УИХ Стратегийн ач холбогдолтой хэмээн онцгойлон үнэлж, төрийн “хамгаалалтад” авсан гэж ойлгодог. Гэтэл энэ тогтоол болон Ашигт малтмалын тухай хуулийн зүйл, заалт өнөөдрийг хүртэл хэрэгжих нь байтугай стратегийн гэх үнэ цэнэ нь алдагдсанд хариулт өгөх эрх мэдэлтэн байна уу?
Ашигт малтмалын тухай хуулийн бас нэгэн заалтаар жишээ татъя. “Улсын төсвийн оролцоогүйгээр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг эзэмшигчийн тухайн ордод оруулсан хөрөнгийн 34 хүртэлх хувьтай тэнцэх хувьцааг төр эзэмшиж болох бөгөөд уг хэмжээг төрөөс оруулах хөрөнгө оруулалтын хэмжээг харгалзан орд ашиглах гэрээгээр тодорхойлно” гэж уг хуулийн 5.5-д заасан байх юм. Гэтэл өнөөдрийг хүртэл энэ заалт Нарийн сухайтад хэрэгжсэнгүй. Ингэж хууль зөрчсөнөө Тогтвортой байдлын гэрээ байгуулсан гэдгээр халхавчилдаг. Эрх мэдэлтнүүд хуулийг хэрэгжүүлэх нь байтугай энэ тухай сөхөхийг ч хүссэнгүй. Яагаад тэр вэ?

НАРИЙН СУХАЙТЫН ТОГТВОРТОЙ БАЙДЛЫН ГЭРЭЭГ
ЭРГЭЖ ХАРЬЯ

Ц.Элбэгдоржийг 2005 онд Засгийн газрыг тэргүүлж байх үед Сангийн сайд Н.Алтанхуяг Нарийн сухайтын ордод Тогтвортой байдлын гэрээ байгуулсан. Энэ гэрээнийхээ дагуу тэд хөрөнгө оруулалт нэртэй шимэлдгээр өнөөдрийг хүртэл төр, засгийнхны амыг барьж, ашиг орлогыг нь дангаараа хүртсээр ирсэн. Нарийн сухайт дахь тогтвортой байдлын гэрээний хугацаа 2015 онд буюу дөрвөн жилийн дараа дуусна. Харин тэр үед ард түмэнд ер нь юм үлдэх үү.
Нарийн сухайтыг хэсэгчлэн эзэмшиж буй компаниудын бизнес төлөвлөгөөнд дурдсанаар тэд энэ жилээс экспортлох нүүрснийхээ хэмжээг хоёр дахин өсгөх зорилт тавьжээ. Ганц МАК гэхэд л жилд гурван сая тонныг Хятад руу зөөнө. Гэтэл ард түмэнд өнөөдөр мэдэгдэж буйгаар 229 сая тонн нөөцтэй энэ ордын өрөм, шим шүлтийг нь Тогтвортой байдлын гэрээний хугацаа дуусахаас өмнө хамчихаж байгаа юм биш үү.
“Чин Хуа МАК Нарийн сухайт” ХХК болон “Монголын Алт” (МАК) компани Тогтвортой байдлын гэрээ гэх луйвраар маш их хэмжээний татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдэлдэг. Уг гэрээнд дурдсанаар тэд Аж ахуйн нэгж, байгууллагын орлогын албан татварын тухай хуулийн долдугаар зүйлийн тав дахь хэсэгт заасны дагуу үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн өдрөөс орлогын албан татвараас эхний таван жилд бүрэн чөлөөлөгдөж, дараагийн таван жилд 50 хувийн хөнгөлөлт эдэлнэ. Мөн 2.4-дэх заалтад тусгаснаар ”Хөрөнгө оруулагчийн экспортод гаргасан бараа, ажил, үйлчилгээнд ногдуулах нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь хэмжээ “0″-тэй тэнцүү буюу энэ татвараас бүрэн чөлөөлөгддөг. Түүнчлэн 2.5-д зааснаар ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр буюу роялтийг гэрээ хүчин төгөлдөр болох үед мөрдөгдөж байсан Ашигт малтмалын тухай хуулийн 38 дугаар зүйлийн гурав дахь хэсэгт заасны дагуу 2.5 хувиар төлж буй юм. Энэ гэрээ үйлчилж эхлээд эдүгээ зургаа дахь жилтэйгээ золгож байна. Гэтэл энэ хугацаанд тэд ганцхан роялтийн татварыг 2,5 хувиар тооцуулан төлжээ. Өөрөөр хэлбэл тэд Монголын стратегийн ордоос баялгийг нь зөөхдөө Монгол Улсад, Монголын ард түмэнд бараг юу ч өгсөнгүй. Энэ жилээс л орлогын албан татвараа 50 хувийн хөнгөлттэйгөөр төлж эхлэх гэж байна. Энэ зах зээлийн шударга өрсөлдөөн мөн үү.

УУЛ УУРХАЙ ДАХЬ ХУВЬ, ХУВЬСГАЛЫН ХУЛГАЙГ ЯЛГАЖ ЦЭГЦЛЭХ
ЦАГ БОЛЖЭЭ

Дэлхий дахин нүүрсийг ашиглаж эхлээд 300-гаад жил болж байна. Донбассын бассейн, Чермоховын бассейн гээд дэлхийд томд тооцогдох нүүрсний баялгийг ай савынх нь хэмжээгээр тооцон ашигладаг олон улсын туршлага бий. Тухайн нүүрсийг олборлож, ашиглаж буй уурхайнуудыг нэг цогц хэмээн тооцож, үр шимийг нь хүртдэг. Энэ утгаараа дэд бүтэц, цэвэр, бохир ус, зам тээвэр, цахилгаан эрчим хүч, холбоо, иргэний болон үйлдвэрийн барилга гээд олон зүйлээ нэгтгэн төлөвлөдөг. Гэтэл манайд ганц Өмнөговийн ай савыг ийнхүү хэдэн хэсэгт хуваан ашиглаж буй нь эдийн засгийн үр ашгийг тарамдуулж байна. Ганц жишээ гэхэд Тавантолгойн ордын гашуун туршлага. Энд “Эрдэнэс МГЛ”, орон нутгийн “жижиг” Тавантолгой, “Энержи ресурс” гэсэн гурван компани нэг сав газраас нүүрс олборлон, нэг зүгт зөөдөг. Гэтэл тус тусад нь эзэмшил тогтоож, ашиглаж буйгаас төрийн нэгдсэн бодлогоор зохицуулж чадахгүйд хүрсэн. Ганц нүүрсний тээвэрлэлтээр л жишээ авахад одоо гурван параллель автозам тавихдаа тулж, зардал хөрөнгө нь гурав дахин өсөж, ашиг орлого нь ч энэ хэмжээгээр багасах нь тодорхой болсон. Тиймээс өмнийн говийн нүүрсийг бассейны хэмжээгээр бүхэлд нь стратегийн орд хэмээн үзэж, МАК тэргүүтэй олон компаниудыг нэгтгэн, төрийн хувь оролцоотой болгож болохгүй гэж үү.
Ингэснээр Өмнөговийн нүүрсний баялаг жинхэнэ утгаараа стратегийн ач холбогдлоо ард түмэнд төдийгүй улс оронд өгнө. Дэлхийн банкны судалгаагаар монголчууд зөвхөн өмнөд бүсээс 5.2 тэрбум ам.доллар олох боломжтойг тогтоосон. Энэ нь өнөөгийн ДНБ-ийг хоёр дахин өсгөнө гэсэн үг. Энэ утгаараа Өмнийн говийн баялагт нэгдсэн бодлого, зохион байгуулалт хэрэгтэй болжээ.
Нүүрсний нөөцөөрөө Монгол улс дэлхийд тэргүүлэх нь нэгэнт тодорхой. Ганц Тавантолгойгоороо олон улсын хэмжээний уул уурхайн акул, гигантуудыг цуглуулж чадлаа.
Гэтэл нэг ай савд, нэг тогоонд байгаа нөөцийг олон хэсэгт хуваан, хэдхэн компанид эзэмшүүлэн тарамдуулснаар Тавантолгойгоос ч илүү дэлхийд үнэлэгдэх боломжоо алдаад байгаа юм биш үү. Өмнөговийн нүүрсний ай сав гэх баялгийг нэгтгэн зангидаж нэг толгой дор дэлхийд үнэлвэл ямар бэ ?!
Манай геологичид Монгол улсы баялгийн үүцээ дэлхийд задлахаас олон жилийн өмнө Өмнөговийн шаргал элсэн дор хэдэн мянган га газрыг хамарсан хар алтны бүхэл бүтэн бассейн байгааг тогтоож, Өмнөговийн нүүрсний ай сав хэмээн томьёолсон. Энэ бол үндэсний геологчдын хөлс хүчээр нээгдэж, Монголын ард түмний татварын хөрөнгөөр буй нээгдсэн баялаг. Гэтэл тухайн үед буюу бүхэл бүтэн нэгэн үеийн геологчдын түмэн олныхоо ирээдүйн төлөө хэдэн жилийн хөдөлмөр судалгаа шинжилгээгээ зориулан олж тогтоосон Өмнөговийн нүүрсний ай савыг хэдхэн хүн хувааж авах эрхийг хэн өгөв. Тэр үед хашиж байсан албан тушаалын эрх мэдэл, мэдээлэл судалгаагаа ашиглан хамгийн нөөцтэй, судлагдсан ордуудад эзэн суусан хүмүүс өнөөдөр манай уул уурхайн компаниудын босс болж, Монголын толгой баячуудын жагсаалтыг тэргүүлэх болсон. Тэгсэн атлаа өөрсдийн хүч чадал, эрэл хайгуулаар энэ баялгийг олж тогтоосон мэт өмчилж, хөрөнгө оруулалт нэртэй хуушуурын үнээр гар цайлгасан болж, бүтээн байгуулалт гэх сүржин нэртэй даржин байгууламжаар ард түмнийг хуурч, голыг нь зогоохоосоо одоо ичих цаг болсон юм биш үү. Монголын уул уурхайн салбар дахь хувь, хувьсгалын хулгайг ялгаж, цэгцлэн эмх цэгцэнд оруулах цаг болсон юм биш үү, эрх мэдэлтнүүдээ.
Ард түмний “өмч” алийн болгон эзэнгүй мэт энд тэндгүй тарж, элдэв доншуур луйварчдын эрээвэр хураавар цуглуулга болсоор байх вэ. Ядаж УИХ-аар баталсан Стратегийн ач холбогдолтой ордууддаа төр яагаад хяналт тавьж чаддаггүй юм бэ? Яагаад Тавантолгойн дараа орох нүүрсний хамгийн том орд Нарийн сухайтад жинхэнэ утгаар нь стратегийн хэмжээнд ач холбогдол өгөх талаар хэн ч, юу ч дуугарахгүй байна вэ?
Монголын баялаг ард түмэнд ямар ч хүртээлгүйгээр, хэдхэн хүний халаасыг зузаалсаар олон жил боллоо. Одоо ард түмэнтэйгээ хуваалцан хувь хишиг хүртээх цаг иржээ. Улстөрчид өө, ард түмнийхээ төлөө үгээ хэлж, үнэнийг тогтоох цаг ирсэн юм биш үү.