МХЕГ-ын дарга Р.Содхvvтэй ярилцлаа.

-Хєрєнгийн зах зээл хэмээх Монголд цоо шинэ санхvvгийн зах зээлийг удирдаж байсан хvн хяналт шалгалтаар тодорхойлогддог МХЕГ-ыг удирдаж байгаа нь олны анхаарлыг татаж байна?
-Ерєєсєє би хяналтын хvн. Анх Хєдєє аж ахуйн дээд сургуулийн санхvv эдийн засгийн ангийг тєгсєєд санхvvгийн хяналтын байцаагчаар ажиллаж эхэлсэн. Хєрєнгийн зах зээл чинь єєрєє санхvv байхгvй юу. Хєрєнгийн зах зээл буюу бирж чинь хяналтын байгууллага. Тийм учраас хєрєнгийн зах зээл шударга явж байна уу гэдгийг хянаж, брокер диллерийн компаниудтай vйл ажиллагааг нь зохицуулдаг хяналтын газар. Єнєєдєр би эргээд харахад Монголын хєрєнгє зах зээлд дэх хяналтыг улам чангатгах, тус тусмаа мэргэжлийн хяналтыг чангатгах хамгийн чухал байна.

Монгол Улсад хєрєнгє оруулалтыг хийх ёстой хамгийн гол зах зээлийг хєгжvvлэхгvй байгаад байхгvй юу. Тийм учраас хєрєнгийн зах зээлийг жинхэнэ сонгодог утгаар нь цаашид хєгжvvлэхэд мэргэжлийн хяналтын зvгээсvйл ажиллагаанд хяналт хийх шаардлага зайлшгvй гарч байна. Одоо дэлхийн дахин 500 гаруй жилийн тvvхтэй хєрєнгийн биржээ хєгжvvлээд, тvvнийгээ хянаад, бvр луйвраа ч хийгээд сурчихсан байна. Гэтэл єнєєдєр хєрєнгийн зах зээлийг сонгодог утгаар нь хєгжvvлж чадахгvй байгаа орнуудын зах зээлд тоглох оролдлого хєрєнгєтний зvгээс хийж эхэлж байна. Ингээд ярихаар мэргэжлийн хяналт их адилхан. Мэргэжлийн хяналт, хєрєнгийн биржийн даргын ажил ялгагдаад байх юмгvй. Хvмvvс намайг энэ албан тушаалд очиход хэлж байсан. Содхvv дарга мэдэхгvй гэх юм биш, мэднэ, чадна гэсэн. Яагаад гэхээр, єєрєє урьд нь 10 гаруй жил байцаагчаар ажиллаж байсан болохоор.


-Та товчхоноор Мэргэжлийн хяналтын байгууллагыг тодорхойлоод єгєхгvй юу?
-Мэргэжлийн хяналтын байгууллага Монгол Улсын vндэсний аюулгvй байдлын тогтолцоог хамгаалах хамгийн том байгууламж нь. Єнєєдєр хvний мууг vзэх гээд хянаад шалгадаг газар биш юм. Гол нь, дэлхийн эрvvл мэндийн дvрмийн дагуу хvнээ эрvvл байлгах. Хилээр гарч байгаа бvтээгдэхvvний аюулгvй байдал хариуцдаг. Дээрээс нь, мал, ургамлын хорио цээр. Энэ зєвхєн Монгол Улсын хувь заяа биш. Ингээд бодохоор МХЕГ асар том олон улсын хэмжээнд vvрэг хvлээсэн байгууллага. Мєн vндэснийхээ аюулгvй байдлын тогтолцоог хамгаалж байдаг байгууламж. Би энэ байгууллагын яг энэ хэмжээнд нь ажиллуулахыг зvтгэж байна.

-Таныг Хєрєнгийн биржийн захирлаар ажиллах vеэс монголчууд хувьцааны талаар ойлголттой болсон. Харин энэ зах зээлийн сайжруул гэсэн vvрэг Засгийн газраас танд єгєхєд Содхvv даргын суудал ганхах нь гэсэн мэдээлэл тухайн vед хэвлэлээр гарч байсан. Тэгэхээр та єєрєє энэ газрыг сонгов уу эсвэл танд хэн нэгний амласан дараагийн суудал байв уу?

-Тєрдєє зvтгэсэн нийгмийн зvтгэлтэн хvний хувьд УИХ-д хоёр удаа суучихлаа, аймаг удирдаж явлаа, биржтэйгээ зургаан жил ноцолдож байж ямар ч гэсэн болохгvйгээс нь болох хvртэл хvргэсэн. Би єєрийгєє магтаж байгаа юм биш. Vнэндээ нохой тоохгvй газрыг би авсан. Бас дэлхийн бvх хvн сонирхдог болгосон. 11 том бирж бидэнтэй хамтарч ажиллая гэж байсан. Одоо надад боддог нэг юм бий л дээ. Би vлдсэн хугацаандаа Монголд, ард тvмэндээ, хойч vедээ хэрэгтэй юу хийж чадах бол. Тэрийг жижигхэн ч гэсэн урагш нь ахиулах юмсан гэж. Хорвоо богинохон, дєрєв, таван жилийн дараа тэтгэвэртээ гарлаа шvv дээ. Тэгэхээр би нас намба тогтчихоод надад ажил єг гэж муухайчлахгvй. Тэтгэвэрт гартал надад ямар потенциал vлдсэн байна, тєр засгийнхаа даалгасан юмыг хийгээд зvтгэнэ. Тэгэхээр сонголт хийх гэдэг хvмvvсийн л яриа байх. Содхvv яагаад тийшээ оччихов гээд.

Vнэндээ мэргэжлийн хяналтын байгууллагын ажил хvн хvсээд байхаар ажил биш шvv. Жаахан ядрая, муу сайн хэлvvлье гэж бодсон хvн очиж магадгvй. Бид хамгийн чухал vед тулж ирээд байна. Монгол Улсын хувь заяа шийдэгдэх, уул уурхайн баялагтай холбоотойгоор гадаад дотоодынхон асар их сонирхож ирж байна. Буруу бодож байж магадгvй. Уучлаарай. Харин энэ vед нь би тус болоод зам мєрийг нь цааш тасралтгvй зєв явуулчихвал. Ажлаа єєрєєр хийхийг цаг vе шаардаад байна шvv дээ. Аюултай газарт аюул гарах гэж байгааг мэдэж шалгалт хий. Шалгалтыг хэнд ч мэдэгдэхгvйгээр хий гээд.

-Таныг ажлаа авсан єдрєє л ажилтнаа халж солиод дураараа дургиж, дунд чємгєєрєє жиргэж байна гэж нэлээн шуугисан. Энэ нь тантай гар нийлж ажиллахгvй гэсэн хэсэг хvн ажлаа єгєєд явав уу.

Эсвэл танд таалагдаагvй учраас халчихав уу?
-Би ерєєсєє хvн халаагvй. Содхvvгийн ажилтнаа халсан тушаалыг мэргэжлийн хяналтын газраас олохгvй. Яг vнэнээ хэлж байна. Эндээс явж ажлаа єєрчилсєн хоёрхон хvн бий. Нэг нь, Архангай аймгийн дарга Эрдэнэ-Очир, Говьсvмбэр аймгийн мэргэжлийн хяналтын газрын дарга Мурай хоёр. Миний албан тушаалаа аваад энэ жил амжиж хийж чадсан зvйл бол 10 жилийн хугацаанд мэргэжлийн хяналтын байгууллага ерєєсєє шалгалтад ороогvй байсныг шалгасан. Зєв vv буруу явж байна уу гэдгийг шалгахгvй бол хєгжихгvй шvv дээ. Тэгээд тэр дотор ажилдаа тэнцэхгvй гээд хоёр аймгийн мэргэжлийн хяналтын дарга халагдсан. Халагдах гэж дээ єєр ажилд шилжсэн гэсэн vг. Єєр би ерєєсєє хvн халаагvй. Долоо, найман хvн халагдах єргєдлєє єгсєн.

Манай тамгын газрын даргаас авахуулаад. Ажил аваад хоёр хоноогvй байтал єргєдлєє єгєєд ямар асуудал болсон юм бvv мэд. Би євчтэй, зовлонтой гэсэн. Биржид намайг очиход хvн халах нь гэж ярьсан. Нэг ч хvн халаагvй. Одоо манайхан бvгдээрээ хэлнэ. Дарга хэнийг халсан вэ гэж. Нэг хvнийг халаад эргvvлээд ажилд нь авсан. Одоогийн байгаа хvмvvсээс халах сонирхол алга. Яг єнєєдєр надаас авахуулаад тааруухан л даа. Тэгсэн мєртлєє бид хэд шиг бэлтгэгдсэн мэргэжлийн хяналтын байцаагч байхгvй. Би нэг хvнээ халчихаад оронд нь хаанаас хэнийг олохын. Тийм учраас энэ хэдийгээ яалаа гэж халах юм. Хамгийн муу боловсрол, санхvvгийн байцаагч гэхэд гудамжинд явж байгаа мэргэжилтэй эмч, эдийн засагчаас илvv байгаа шvv дээ. Би юу гэж халах юм. Євчин туссан биш.
-Таныг Хєрєнгийн биржээс гарахдаа єєрийнхєє гарын дор ажилтнуудаа Мэргэжлийн хяналтын газарт шургуулсан гэдэг юм билээ. Энэ vнэн vv?

-Тун аюултай, хvнд vеийг туулсан. Ажилд ороод удаагvй байтал тамгын газрын дарга ажлаа єгєєд явчихаж байгаа юм. Миний халуун гал тогоо байхгvй юу. Яахын. Тэр хvн надад ажиллахгvй гэж байна шvv дээ. Дараа нь тамгын газрын орлогч єргєдлєє єгєєд. Бvр бодлого тєлєвлєлт стратегийн газрын дарга бас єргєдлєє єгчихсєн. Тамгын газрын гал тогоо зохион байгуулалттай юм шиг єргєдлєє єгчихсєн гээд бод доо.

Єргєдлєє єгчихсєн хvмvvсийг би гуйх уу. Тэгэхээр би єєрийнхєє багийг бvрдvvлэх зайлшгvй шаардлага тулгарч байгаа биз дээ. Тиймээс хамгийн итгэлтэй хvнээ би авах ёстой. Жолоочоосоо авахуулаад нарийн бичиг. Авсан. Vнэн. Би таван хvн авсан. Эдгээр хvнгvй бол би єдийд ажиллаж чадахгvй. Бид vндсэндээ хуучин асуудлаа хэлэлцээд хурлаа хийгээд дотоод зохион байгуулалтаа дахиж яриад шинэ бvтэц зохион байгуулалт хийх баримт бичгээ боловсруулаад алдаа дутагдал байна уу гэдгийг олох гэж би найман сарыг зориуллаа. Би бол нээлттэй цагаан хvн. Vнэнийг нуудаггvй хэлдэг, буруу зєрvv дутагдалтай бол нvvрэн дээр нь хэлдэг.

Тэгээд хэлчихлээ гээд тэр хvнд хэзээ ч хар буруу санадаггvй. Манайхан одоо намайг ойлгодог болж, дарга ийм л хvн байна гэж. Даргатайгаа их арсалдах дуртай, єє сэвийг нь андахгvй. Тэгээд энэ газар муу юм сурчихсан байж магадгvй газар. Ємнєх дарга нараа дандаа ингэж зайлуулсан гэнэ лээ. Матаж, манивалдаж, муу сайныг нь дурьдаад. Бурхан биш л бол хvнд дандаа сайн сайхан чанар байхгvй шvv дээ. Сайн муу хоёрыг хосолсон амьтан. Надад сайн муу зєндєє л юм байгаа. Намайг ямар мэргэжлийн хяналтын байгууллагын даргаар тавих гээд бурханаас захиалчихсан, єєгvй амьтан юм биш. Миний хувьд УИХ-ын гишvvн байхдаа 10,20 авгайтай болж хулгай, зэлгий хийсэн, хvн зодсон гээд элдэв ярианд орж л явлаа. Тэгээд чих хатуурчихсан байхгvй юу. Тоохгvй. Манай хэд айгаад дарга аа таныг ингээд биччихэж гэхээр за тэр яахав. Ажлаа бод гэдэг. Явж явж юм vнэнээрээ л тогтоно. Тэр нь гоё байдаг байхгvй юу.

-Нэг хэсэг хэдэн байцаагч нарыг ажлаас халж Хятадын компанийг дэмжлээ гээд таныг бараг л хужаа гээгvй байх. Энэ асуудал юу болов?
-Тэр байцаагч нартай холбоотой асуудалд бол би санасандаа хvрсэн. Тэгэхээр би нэг юм хэлэх vv. Надад хэдэн хэцvv байцаагч нар бий. Гэхдээ хvнээр нь хэлж байгаа юм биш. Яг єєрийн орон тооны орон нутаг, нийслэлийн 1200 байцаагч байна. Хоёрт, БОАЖЯ, ЗТБХБЯ –наас байгаль замын байцаагчдыг томилдог. Харин би єнєє vнэмлэхийг нь олгодог. Гуравт, орон тооны байцаагч гээд 1000 гаруй хvнд байцаагчийн эрх олгочихсон. Ингээд орон тооны, яамны, орон тооны бус гээд 4000 гаруй байцаагчдад миний гарын vсэгтэй vнэмлэх тардаг байхгvй юу.

Ер нь, мэргэжлийн хяналтыг шударга хийх асуудал байцаагч нарын ур чадвараас хамаарна. Тэрнээс энэ хуудас цаасаар биш. Орон тооны болон бус яамны байцаагчид миний гарын vсэгтэй vнэмлэх авсан бол бvрэн хариуцлагаа хvлээгээч ээ гэдэг. Тэр таван байцаагч алдаа хийсэн. Тээврийн байцаагч машиных нь гэрэл асаалттай байна уу, техник нь бvрэн бvтэн vv гэдэг асуудлыг ярьж хяналт тавих ёстой атал байгаль орчны тоос шороо, ус унданд дvгнэлт гаргаад Петро Чайна зам зогсоосон байхгvй юу. Тэр тээвэрлэлтийг нь зогсоосон гээд Хятадын талын хvн гэж яриад байгаа юм. Гэтэл тэр ПетроЧайнаг мэдэхгvй, Дорнодод ч очиж vзээгvй хvн. Тэнд байгаа таван байцаагчаа ч танихгvй. Ганцхан эрхээ хэтрvvлсэн vйл ажиллагаа нь зогсоосон юм. Тэд нар надтай Монгол орон даяар заргалдснаар байцаагч нар сахилга баттай болсон шvv.

Тэрэнд нь би ач холбогдол єгч байгаа. Энэ таван байцаагчийн эрхийг зогсоосноор єєрийнхєє бодож байсан юманд хvрсэн. Бид эрхээ хэтрvvлбэл энэ ерєнхий байцаагчаас ийм хатуу юм авах юм байна шvv гэдгийг одоо Монгол даяар мэргэжлийн хяналтын бvх байцаагч ойлгосон. Энэ нь надад олз. Эцэстээ эдгээр хvн учраа ойлгоод саяхан надтай уулзсан. Даргын зєвлєлийн товчооны хуралдаанаар ороод буруугаа хvлээж, асуудлаа яриад бидний буруу, даргын авсан арга хэмжээ зєв vзэж байна гээд дахиад ийм алдаа дутагдал гаргахгvй гээд сануулга єгєєч. Ажлаа хийе гэсэн. Тэгээд дєрєвт нь эрхийг нь єгсєн. Нэг байцаагч нь шалтгаантай. Одоо манай тээврийн байцаагч байгаль орчны дvгнэлт гаргахгvй байлгvй дээ. Нэг хэсэг хадгаламж зээлийн хоршоо дампуурч олон хvн Солонгост ажиллаж байсан хvvгийнхээ мєнгийг алдаад уйлж унжив. Тэгэхэд би уучлаарай гэж байгаад би энэ хохирсон нєхдvvдэд баярлаж байна.

Vнэн сэтгэлээсэй гэсэн. Та яаж байгаа юм, тавлаад байгаа юм уу гэхэд vгvй ээ. Хамгийн гол нь эд нарын байгуулсан гавьяад талархаж байна. Монголчуудад зах зээлийн vед мєнгєє хаана, яаж, найдвартай байршуулах талаар сургаж єгсєн гавьяатай хvмvvс байхгvй юу. Долоон хувийн хvvтэй хадгаламжинд мєнгєє єгье гэж хадгаламж зээлийн хоршоо руу гvйж байхаар банкны хадгаламж байж л байсан шvv дээ. Тэгэхээр зах зээлийн vед олвол ашиг, алдвал эрсдэлээ єєрєє хариуцна гэдэг айхтар хатуу хууль vйлчилдэг шvv гэдгийг монголчуудад тэд нар таниулж єгсєн. Манай таван байцаагч яг тэдэнтэй адил. Бид эрхээ хэтрvvлбэл мэргэжлийн хяналт, Монгол Улс зєвшєєрєхгvй юм байна шvv гэдгийг бvх байцаагч анхаарах хэрэгтэй.
-Таны бас нэг єєр тєрх тариаланч. “Ургацын далай” холбооны тэргvvн. Єнєєдєр тариаланчид хvнд vед ороод байна. Их ургац тариалсан ч борлуулалт дээрээ гацчихаад байдаг?

-Ажлаа авсны дараа холбооныхоо ажлыг хvлээлгээд єгчихсєн. 16 жил энэ холбоог авч явсны хувьд Ургацын длаай холбооны хvндэт ерєнхийлєгч гэж байгаа. Тэгэхдээ тарианыхаа чиглэлээр манай хяналтаас гарчихдаггvй байхгvй юу. Ургамлын хорио цээр, vр тарианы чанар ямар байгааг манайх хянадаг. Тэр дагуу манай байцаагч тариа тушаалтын чанар дээр хяналт тавиад явж байна. Би гуравхан юм хэлье. Намайг холбооны дарга байх vед энэ талаар ярьж л байсан. Монголчууд их ухаантай улс шvv дээ. Саалиа бэлдэхээр сав бэлд гэж.

Атрын гуравдугаар аян гэж хєтєлбєр хэрэгжээд дууссан. Хэрэгжихдээ нэг юмаа дутуу хийгээд дууссан. Энэ юу вэ гэхээр борлуулалтын маркетинг. Энэ будааг яаж зєв хадгалж, дєрвєн улирал дараалан хэрэглэх вэ гэж. Энэ юмаа тогтоож єгч чадаагvй. Тариаланчид одоо тарихгvй ээ. Ингэж авах бол болъё л доо. Монголын Засгийн газар гадныхныг авчраад тариулж чадахгvй. Тийм учраас борлуулалтад нэн яаралтай арга хэмжээ авах шаардлагатай. Би ганц хатуу юм хэлчихий. Нэгт, борлуулалтыг тєрийн хэмжээнд зохицуулах, хоёрт, нефть импортолдог компаниуд нийлж байгаад vнэ нэмж чаддагтай адил гурилын vйлдвэрvvд будааны vнийг унагах оролдлого хийж байна. Энийг хянадаг байгууллага юу хийж байна. Нефтийн vнэ єсєхєєр жигтэйхэн хянаад сvйд болдог юм билээ, одоо будааны vнийг унагах гэж байхад яагаад ШЄХТГ ажиллахгvй байгаа юм. Ийм байж болохгvй шvv дээ.

Тариалангаар амь зууж байгаа 352 хvн байна.Тариаланч, тvvний vр хvvхэд, эхнэр. Будааны vнийг унагаж байгаа нь тэдний идэх хоолыг хасч байна гэдгийг мэдэж байгаа болов уу. Гурилын vйлдвэрvvд дандаа нэг, хоёр, гурван хvний эрх ашгийн тєлєє Монголын vндэсний vйлдвэрлэлийг Монголын ард тvмний єлсгєлєнтэй нь цуг унагаах тийм эрхтэй юм уу. Тэгвэл Монголд vйл ажиллагаа явуулахаа зогсоо л доо. Болих хэрэгтэй. Тиймээс гурилын vйлдвэрvvд тариаланчдынхаа гурилыг vнэлж авах хэрэгтэй. Энэ байгууллагын толгой дээр сууж байгаа цагт гаднаас улаанбуудай оруулахгvй. Дєрєв, таван жил махаа идэж, арван хэдэн жил унагаасан vйлдвэрлэлээ босгож ирчихээд одоо дахиад эргээгээд унагаах юм уу. Гаднаас буудай орж ирэх юм бол vнэ нь унаад Монголын тариаланчид дахиад хэзээ ч сэхэхгvйгээр унана.
-Хєрєнгийн биржийн захирал байхдаа та хєдєє аж ахуйн бирж байгуулна гэж нэлээн зvтгэсэн. Энэ ажил хэр сайн явж байна вэ?

-Vнэндээ хууль нь батлагдаад хєдєє аж ахуйн биржийн vйл ажиллагаа vе шатандаа ороод явж байна. Эндээ санал єгсєн,vндсэндээ явж байна. Гэхдээ боль л доо. Монголын тариаг монголчууд єєрсдєє аваад монголынхоо тєлєє монгол хvн сэтгэл зовохгvй бол хамаагvй хятадууд ирээд аваад явчихна. Хоёр сая 500 мянган тн улаанбуудайг Канадаас импортолдог орон чинь хятад байхгvй юу. 400 тн буудай юу юм бэ. Єчvvхэн. Тэгвэл дотоодын гурилын vйлдвэрvvд хаанаас будаагаа авахын. Єнгєрсєн жил оросууд хилээ хаагаад энэ муу хэдэн тариаланчдынхаа буянаар гурилын vйлдвэрvvд ажиллаа биз дээ. Одоо тариа нь ургаад эхлэхээр эднийгээ дэмжээд хєл дээр нь босгоод авъя гэхгvй яахаараа дор хаяж эх оронч сэтгэл байхгvй байна вэ. ОХУ-аас будаа авна гээд зvтгээд.

Би бодож байна. Хятадад єгчихье. Тариаланчдын хармаанд мєнгє орог л дээ. Монголын тєр тариаланч, малчдынхаа хармаанд мєнгє хийхийг vнэнээсээ хvсдэг шvv дээ. Эднийхээ хармаанд мєнгє хийгээд байвал монголчуудын амьдрал дээшилнэ шvv. Гуравт, гурилын vйлдвэрvvдийг жилийнхээ хэрэгцээг ав гэхээр зээлийн єрєнд ороод хэцvv. Тийм учраас улс та нар нэг улирлынхаа буудайг ав. vлдсэн хоёр, гурав, дєрєвдvгээр улирлын буудайг улсын нєєцєнд хадгалж байгаад тэндээсээ худалдая гэж. Канадын буудай сан яг ийм. Тэр сан хажуудаа 150 мянган тн таваарын улаанбуудайг хадгалах савтай байдаг. Тиймээс буудайн санг нэн даруй байгуулах хэрэгтэй байна. Дээр нь нэг жилийн буудайг 150 мянган тн элеватор барьж єгчихєєд тэгээд 45 тэрбум тєгрєг єгчих. Дараачийнх нь энийгээ зараад эргэлттэй. Ингэвэл тариаланчид махаа идэж зовохгvй болно. Монгол тариалан тєслийн нэг нь энэ байхгvй юу. Аргентин, Канад яг ийм байхгvй юу. Одоо бий болсон юмны тєлєє загнаад яах вэ. Авах сав ч байхгvй, нvх ч алга гээд. Одоо ийм л менежмент хэрэгтэй. Яаралтай байгуулах ёстой.

-Мэргэжлийн хяналт гэхээр иргэд шалгаж хянаад торгодог л байгууллага гэж ойлгодог. Нєгєєтэйгvvр, байцаагч эрхийнхээ хvрээнд шалгаж байлаа гэхэд дээрээс хэн нэгэн том дарга утасдаад л дарамталдаг гэж ярьдаг юм билээ. МХЕГ хэр шударга ажиллаж байна вэ. Таныг энэ албан тушаалыг авснаас хойш ийм дарамт ирсэн vv?

-Энэ асуултыг наад зvйлийг чинь ярьсан хvнээс асуувал олдох байх аа. Надад дээрээс дарамтлууллаа гээд гомдол гаргасан байцаагч алга л байна. Надад ч ямар дарамт ирэхийн. Би чинь систем шалгадаг болохоос хvн шалгадаг биш. Тэгэхээр чиний хэлж байгаа зvйлд нэг логик байна. Дэлхийн хяналтын байгууллагын тогтолцооны дагуу vйлдвэрлэл vйлчилгээгээ стандартад нь хvргэхийн тулд бид хvчээр очиж шалгах биш, vйлдвэр vйлчилгээ эрхэлж, барилга барьж, гурил vйлдвэрлэж байгаа нєхдvvд єєрсдєє бидэнд хандах ёстой байхгvй юу. Манай энэ болж байна уу гээд. Баруун Европын стандарт энэ байхгvй юу. Одоо манайх энэ зам руугаа орж байна. Чи бодоод vз л дээ.

Хавар би баахан загнуулсан. Ємнєговийн замыг хаасан нэрээр. Засгийн газарт дуудагдаад авахууллаа, хятадын талд орлоо, машин тэргийг нь vймvvллээ гээд. Хар даа. Одоо ямар байна. Энержи ресурс, Таван толгой жигтэйхэн л гомдол тавиад сvйд болж байсан. Гэтэл сар зогсонгуут 2012 онд ашиглалтад орох байсан хар замаа одоо ашиглалтад оруулж, олон улсын стандартад нийцvvлсэн.Тоос шороогvй хар замаар нvvрс тээвэрлэж байна. Одоо бол дулааны цахилгаан станц, баяжуулах байгууламжийнхаа явцтай нь танилцуулмаар байна, зам маань 200 км явсан одоо нэг vзvvлмээр байна гээд мэргэжлийн хяналтыг ашиглаж сурч байгаан шинж. Шалгуулаад буруу байх вий гэдэг айдас байхгvй болж, шалгуулаад тєвшинд нь тэнцvvлээд явуулаад байя гэдэг болж. Одоо Оюу толгойгийнхон яг ийм болж байна, баахан шалгуулах хvсэлтээ бичгээ манайд єгсєн. Гурав дахь єдєр манай хяналтын хэсэг гарах гэж байна. Энэ бол зєв шинж рvvгээ явж байна гэсэн vг.

-Тєрийн албан хаагч намаасаа татгалзах ёстой гэж хуульчилсан байдаг. Та намаасаа татгалзсан уу?
-Татгалзаад хаясан. Батлахаа солих vеэр л татгалзсан. Ямар ч намын гишvvн биш. Ер нь ч тэгээд хяналтын ажил дээр нам бус байна гэдэг сайхан юм биш vv. Амар л байна. Намайг танихгvй хvн гэж алга даа. Цємєєрєє л мэднэ.
-Хєрєнгийн бирж єнєєдєр Лондонгийн хєрєнгийн биржтэй хамтран ажиллах том гэрээ байгуулаад ойрд тун сайн яваа. Таны сэтгэлээ чилээж явсан газрын хувьд та хараагаа бэлчээх юм уу?

-Ерєнхийдєє сонин vзvvлэлтvvд гарч ирээд байгаа юм. Хєрєнгийн биржийн захирал хэн болсноос нээх юм шалтгаалахгvй. Зvгээр процедурын шинж чанартай тодорхой vйлдэл байдаг. Банк бол мєнгє хvvлэх, хєрєнгийн зах зээл гэж санхvvгийн гэсэн хоёр санхvv байна. Энэ хоёр чинь хоорондоо асар зєрчилтэй. Хадгаламжийн хvv, девдент хоёроороо єрсєлддєг зах зээл. Хvний нvдэнд харагдахгvй. Сvvлийн vед надад сонин юм ажиглагдаад байна л даа. Дэлхий аягvй савлагаатай байна. Нью-Иоркийн биржийн тор индекс унаад л. Тэгээд унахаар зэрэг дэлхийн биржийн vнэ унаж байна. Ганцхан тогтдог хоёр, гуравхан бирж байна. Нарийндаа аваад vзэхээр банкнуудад асар том хуйвалдааны vйл ажиллагаа хувьцааны vнэ дээр илэрдэг байхгvй юу. Тэгэхээр би ийм савлагаатай нєхцєлд тогтоно гэдэг тийм амар биш. Ойлгох хэрэгтэй. Манай бирж жижигхэн бирж л дээ.

Миний хувьд чиглэл гаргаад ашигт малтмалын бирж болгох санал гаргаад Лондонг бараадуулья гэдэг дээр санал єгсєн хvн. Гэтэл Лондонгийнхон миний санаанд хvртэл ажиллахгvй байна. Монголын хєрєнгийг биржийг миний хvсч хийсэн тєслийн дагуу сонгодог бирж болгоё гэж англичууд бодож байна уу vгvй юу гэдэг дээр эргэлзээд байгаа. Єєрєєр хэлбэл, хэрвээ ашигт малтмалын чиглэлийн биржийн хувьд дутуу алсан могой шиг. Эрдэнэс МГЛ гээд хувьцааг нь гаргаад ард тvмэндээ єгч байна. Уг нь шууд 100 хувь манайх хувьцаа гаргаад зарчих ёстой байхгvй юу. Би энэ талаар байнга хэлдэг. Оюу толгой дээр ганцхан том хувьцаат компани байгуулаад ард тvмэндээ єгдгийг нь єгєєд бусдыг нь гадагш нь зарахад энэ орон хувьцаа худалдах замаар vйлдвэр байгуулах байсан.

Гэтэл энд тэнд нэг нэгээр нь тасалж єгєєд. Дээрээс нь гадаадынхан их оролцоод л. 1996 оны утгагvй Ашигт малтмалын хууль гадныханд vйлчлээд. Тэгэхээр хєрєнгийн зах зээлийг цаашид сонгодог утгаараа хувьцаат компани байгуулах асуудал vлдлээ шvv. Бусад асуудлыг нь би шийдлээ шvv,олон улсын тєвшинд бvх журмыг нь шинэчлээд, єєрийнхєє харъяанд байсан долоон захирлаа магистр хамгаалуулсан. Одоо хоёр нь магистр хамгаалж байна. Хоёр нь намайг дагаад энд ирсэн. Би єєрийнхєє багийг бvрдvvлсэн гэдэг нь тэр. Би чадалтай боловсон хvчнээр ажлаа хийлгэж байна. Гэтэл сонгодог утгаараа хєгжvvлэхгvй байна.
-Тэгэхээр яагаад таны санасан хэмжээнд ажиллахгvй байна уу. Эсвэл хvсэхгvй байна уу?

-Би кино хийсэн гээд бод доо. Монголын нэг залуу Хувилай хааны vе уламжлуулсан ирсэн бvрэн толгой гэдэг толгойгоос зэс олоод одоо vед хувьцаат компани байгуулж зарлаад дэлхий зах зээлд зарлаад мєнгє олж байгаа талаар. Хувилай хааны зарлиг гэдэг нэртэй. Сонгодог утгаараа хєгжихгvй бол Монголын хєрєнгийн бирж доголон болчих гээд байна. Ерєєсєє Таван толгойн энэ газар Монголын том хувьцаат компани болчих байсан юм. Энэ гадаадынхан тэртэй тэргvй сонирхдгоо сонирхоод л хvрээд ирэх байсан. Яахав бид vндэсний хэдэн хєрєнгєтнийг босгож байна уу босгож байна. Тэд босч ирээд олсон ашгаа ард тvмэнтэйгээ хуваах нь уу гэдэг л сонин.

Баян хоосны ялгаа ингэж гарч ирж байгаа юм. Хамгийн хэцvv юм нь яагаад гадаадынхан сонгодог утгаар нь хєгжvvлэхийг хvсэхгvй байна вэ?. Тэр нь асар том санхvvгийн зах зээл Ази Европын хооронд манайд босчих гээд байгаа байхгvй юу. Манайд ийм том тєв босчихвол алт зэс нь манайд байгаа учраас гарцаагvй босно. Ингэвэл эдний бирж томроод Торонтогийн биржийн 30, Лондонгийн биржийн 10, Хонконг дахь зургаа хvрээд ирнэ.

Дэлхий дээр ашигт малтмалын бирж босно гээд айгаад байгаа шvv дээ. Надаас айж байна. Содхvvг нь зайлуулж санаа нь амраа биз. Би очсон олон улсын хурал бvхэндээ Монголд санхvvгийн асар том санхvvгийн зах зээл бий болно. Хєрсєнд доор нь хvний гар хvрээгvй, мєнгє олж чадах хэрэгсэл нь байна гээд. Гэтэл одоо яаж байна. Рио тинто, Чинхай майнинг яаж байна. Манай баялгийг єєрийн юм шиг зараад хармаандаа хийгээд байна. Манайхан мэдэж байгаа мєртлєє мэдэхгvй царайлаад суугаад л.

-Сvvлийн vед хєрєнгийн зах зээл сэргэж арилжаа сайн хийгдэж байгаа. Гэхдээ vнэхээр мэддэгтээ хувьцаа, бонд цуглуулаад байна уу эсвэл зєвхєн хэрэгтэй гээд бодсон нvvдэл vv?

-Нуух юм байхгvй. Манай хамт олны таван жил зvтгэсэн энерц одоо ингээд явж байна. Зєв явж байна. Онгоцны удирдлагадаа орчихсон, журмыг нь хийж єгсєн. Би ийм том арилжаа хийнэ гэдгийг мэдэж байсан. Гэхдээ би vvнээс том зvйл хvсч байсан. Хэдэн сая ам.доллараар. Яагаад вэ гэхээр алт зэс, нvvрс нь манайд байна. Яагаад Хєшєєт, Таван толгойг хятадууд эзэн нь юм шиг бодоод байна вэ. Тэгэхээр сvvлийн vед хєрєнгийн арилжаа сайхан л явж байна. Манай захирал сайн байгаа юм байна. Хамгийн гол нь, их юм зєв сэтгэж хийгээсэй гэж боддог. Манай Алтай чинь боловсролтой залуу. Зєндєє олон сайн залуу ажилд авсан гэнэ лээ. Хvйн холбоо гэгчээр би энэ салбартай холбоотой. Vхсэн ч миний яс єндєлзєх байлгvй дээ.

-Томоохон компаниуд хоорондоо хувьцаагаа шилжvvлээд байх юм. Нєгєєтэйгvvр, Оюу толгой 536 хувьцаагаа хэрхэх талаар иргэд яахаа мэдэхгvй байна шvv дээ. Тэр талын мэдээллийг ерєєсєє єгдєггvй?
-Зах зээлийн мэдлэгтэй болгох гээд сургалтын тєв байгуулаад олон хvнийг сургасан. Зєндєє олон энгийн хvн сурсан. Одоо тэр нь явж байгаа уу vгvй юм уу бvv мэд. Би ямар ч гэсэн дєрєв, таван жил ажиллахдаа гудамжинд явж байсан сэтгvvлч, хурандаа, сургуулийн багш,10 дугаар ангийн хvvхэд хvртэл хєрєнгийн зах зээл гэж юу юм бэ гэж заахад таны наад асуултыг чинь надаас асууж байсан. Их л олон хvн мэдээд сурдаг л юм. Ойлголоо, мэдлээ гээд гардаг юм. Vнэн ч юм уу худлаа ч юм уу. Харин томчуудын хооронд хувьцаа шилжvvлэх гvйлгээ хийгээд байгаа бол олигтой зvйл огт биш. Ер нь, нийт арилжааны дvн ахиж дээшлэхгvй. Шинээр хувьцаа гаргахгvй бол ард тvмний амьдрал дээшлэхгvй шvv дээ. Улс тєрийн хэмжээнд хоёр нам хэлцэл хийгээд тавагтай идээгээ хуваадаггэж ярьдаг шиг хуучин хэдэн компаниуд яг хэлэлцээр хийгээд бие бие рvvгээ шилжvvлж зараад сууж байгаа юм биз. Би бол тэрийг мэдэхгvй байна.

-Лондонгийн биржийн дараагийн алхам юу бол?
-Тэр тухай би яримааргvй байна. Тэртэй тэргvй би ажлаа єгчихсєн. Тэнд байсан хvмvvсийг муу хэлээд ч байгаа юм шиг. Магтаад байгаа юм шиг. Надаар тэднийг муу хэлvvлэх гээд ч байгаа юм шиг. Би тэр дотор орж ажиллаагvй юм чинь мэдэхгvй шvv дээ. Би таниас л сайн ажиллаж байгаа юм байна гэсэн мэдээлэл авч байна. Тэгвэл овоо л байгаа юм байна/инээв/.
-П.Жасрай агсны vед бэлтгэгдсэн таван сайн эдийн засагчийн нэг таныг гэдэг. Эдийн засагчийн хувьд таниас асуумаар санагдаад байна. Монголбанк бодлогын хvvгээ нэмсэн нь хэр зєв алхам бэ?

-Асуумаар санагдаад л байна уу /инээв/. Зvгээр нэг санаанд орсон асуудал биш л дээ. Бодлогын хvvгээ нэмэгдvvлж байна гэдэг бол арилжааны банкнууд хvvгээ нэмнэ л гэсэн vг. Арилжааны банк хvvгээ нэм гэдэг хєрєнгє оруулалтыг минжvvлэх л гэсэн vг. Єєрєєр хэлбэл, банкны зээлээр хийх хєрєнгє оруулалтыг багасгана. Энэ нь цаагуураа хєрєнгє оруулалтаа боомилж байна уу гэдэг нь л асуудал. Банкны чиглэлээр санхvvжилт авах байгууллагууд хvндрэх нь гэж харагдаад байгаа шvv дээ. Энийгээ ямар эмчилгээ гэж хэлж байна вэ гэхээр инфляцыг хєєрєгдєхгvй барих бодлого гэж. Бодлогын хvvгээ нэмэгдvvлснээс шалтгаалаад инфляц хєєрєгдєхгvй байна гээд хэн хэлсэн юм. Єнєєдєр зах зээлд vнэ нэмэгдсээр байгаа шvv дээ. Єдєр хоног бvр юмны vнэ нэмэгдээд, хэн мэдэрч байна уу бид. Нарантуулаас юмаа аваад. Тэгэхээр зах зээлд нийлvvлэлт нь нэмэгдээд ирэхээр хvv буурна. Нийлvvлэлт багасахаар мєнгєний vнэ цэнэ мэдэгдэнэ. Энэ инфляцын хєєрєгдєл. Одоо юу руу гvйх vv. Тєсєв рvv. Хvvгvй мєнгє рvv. Гадаадын зээл тусламж руу. Замаа алдана л даа. Хямралын ємнє Монголбанкны аюултай алдаа байдгийн.
-Ямар?
-Яг хямралын манайд бодлогын хvvгээ нэмсэн. Монголын эдийн засаг эрчимтэй хєгжих байсан бол нэлээн чєдєрлєсєн. Монголбанктай холбоотой шvv. Яг хямралын vед бололцоотой хvvгээр материаллаг баялаг бvтээгчээ дэмжчихсэн бол бид нэлээн гайгvй давчих байсан шvv. Хямрал манайд нєлєєлєєгvй л гэсэн. Харин ч нєлєєлсєн шvv дээ. Хамгийн тvрvvнд мэдэрсэн нь Хєрєнгийн бирж. Хувьцааны ханш унаж, зараад эхэлсэн. Хувьцааны ханш унана гэдэг мєнгєний vнэ vнаж байна л гэсэн vг. Хэн ч авахгvй нийлvvлэлт нь нэмэгдээд. Хувьцааны vнэ унахаар vл хєдлєх хєрєнгє vнэгvй болчихож байгаа юм. Vл хєдлєх хєрєнгєє барьцаалж банкнаас зээл авсан бол vнийн дvнгээсээ доошоо орчихоор хямрал. Нєгєєх нь банкны барьцаа биш болчихдог. Банкууд дампуурах замдаа орж байгаа байхгvй юу. Тийм учраас АНУ хямралын vеэр нєєцийн сангаасаа мєнгє гаргаж аварсан. Ийм л арга хэмжээг санхvvгийн vед авах арга хэмжээ гэнэ. Єнєєдєр бодлогын хvvгээ нэмэх яах гэж байгаа юм. Юу болоод бодлогын хvvгээ нэмчихэж байгаа юм. Сонсоод байна чинь тєрийн байгууллагын цалин нэмнэ гэнэ. Vнэнийг би мэднэ. Тєрийн байгууллагын 160 мянган ажилчин бага цалинтай байгаа. Бизнесийнхэн бvгдээрээ єндєр цалинтай. Одоо та нарын цалингийн тєвшнєєр инфляц явсан байхгvй юу. Тэдний vнээр бид хvнсээ худалдаж авч байгаа. Одоо цалин нэмээд инфляц явахгvй. Автоматаар Нарантуул захынхан vнэ нэмэх гэж оролдоно. Явахгvй. Хятадаас авдаг бvтээгдэхvvн хоёр юань байсаар атал энд дєрвєєр єгдєг байсныг зургаа гэж байгаа нь инфляц юм шиг харагдаад байгаа юм. Яг нарийндаа цалин нэмээд ч байдал сайжрахгvй.

-2012 оны тєсвийг бага алдагдалтайгаар батлах нь хэмээн яриад байгаа. Их амжилт ч гэж хєєрцєглєх юм?
-Тун л бага юм билээ чааваас. Манай эдийн засаг хvчтэй єсч байгаа л гэсэн. 401 тэрбум гэдэг байх гэдэг чинь нэг их наяд хvрэхгvй байна шvv дээ. Тийм учраас тун бага л алдагдалтай юм байна. Алдагдлыг бага гарах аль ч талдаа улстєрийн шоу байгаа л байх. Гэхдээ тєсєв сайжирч байгааг хvлээн зєвшєєрєх ёстой шvv. Одоо манайх гадаад худалдааны алдагдлаа багасгах ёстой. Ганц мэдрэгддэг юм шvv дээ. Бидний импорт бага байхад андаш байхгvй. Худалдааны ашиг нэмэгдэж байж бидний ашиг нэмэгдэнэ. Яагаад гэвэл, монголчуудын дотоодын нийт бvтээгдэхvvн борлогдож байж сая єгєєжєє єгнє єє дєє. Тэрнээс складанд байгаа барааг тооцоод таван сая доллар хvрч байна уу гээд суугаад байх уу. Алдагдалтай байгаа нєхцєлд Монгол эдийн засгийн хєгжлєєрєє єндєр байна гэж хэлэх vндэс байхгvй. Бvтээгч орон байж ДНБ маань амьдралын тєвшинг тодорхойлогч байх ёстой.

Одоо ДНБ єссєн мєртлєє ард тvмний сайжирдаггvй. Надаас сэтгvvлчид асуудаг юм. Таны амьдрал дээшилж байна уу, минийх vv. Та юу бодож байна гээд их жоотой асуудаг юм. Ялгаагvй ээ чамтай адилхан гэхээр хєхрєєд. Яг ДНБ єсєлтийг 2.7 сая хvн мэдэрч байна уу гэдэг л чухал. Тэрийг мэдэрдэг болсон цагт монголчууд ойлгоно. Яг нарийндаа шударга бус хуваарилалт болоод цєєнхєнд нь хуваарилагдаад байна шvv дээ. Тэгээд шударгаар хуваарилах гээд 21 мянган тєгрєг олгож байна. Єшєє зєв болгох ёстой. Мєнгє тарааж байгаад бол би дургvй.

Бас цалин нэмэхэд. Харин нэг тєгрєгийн худалдан авах чадварыг нэмэгдvvлэх буюу vндэсний мєнгєн тэмдэгтийн курсыг сайжруулах. Инфляцын эсрэг тэмцэл чинь энэ байхгvй юу. 10 тєгрєгєєр нэг vзэг авдаг байсан бол хоёрыг авдаг болох. Жаргалсайхан, Дэмбэрэл эдийн засгийн талаар яримаар юм байна шvv. Уг нь зав байдаг бол яримаар л санагдах юм. Гэвч зав байхгvй. Євчин тусах завгvй явж байна гээд бод доо.
-Тєрийн єндєр албан тушаалтан хvн даргаараа л насыг бардаг. Таныг ч гэсэн зайтай эр тулдаа тєрийн албандаа vлдлээ гэсэн яриа гарч байсан. Энэ vгийг хэлсэн хvмvvст та юу гэж хэлмээр байна?
-Чи зєвшєєрч байна уу. Содхvv гуайг буруу тушаалд тавьчихаж гэж бодож байна уу.

-Би алиных нь ч талд ормооргvй байна л даа.
-Аль нэгнийх нь талд ороод л та ингэж асууж байгаа байх. Монгол хvн монголоо хэзээ vзэн ядахаа болих вэ. Монгол хvний тєлєє гадаадын хvн сэтгэл зовоод байхад монголчууд л нэг нэгнээ хэмлээд байх юм. Манай халуун тогооны vлгэр хэзээ дуусах вэ. Бvгдээрээ халуун тогоондоо шатаж дуусч байж дуусах юм уу. Чингис хааныг яагаад 32 жил тєр барьсан биз дээ. Надад боловсон хvчний талаар нэг юм хэлмээр санагддаг юм. Єєрєє чадах ажлаа тєрєєс гуйгаад ч болтугай ав, чадахгvй ажлыг чинь тулгаж єгсєн ч зугтаагаад бай гэж. Чадах ажлаа vvрээд, бvтээгээд яв. Чадахгvй ажлаа хаалгадаж авчихаад махаа идэх шиг vйлтэй ажил байхгvй. Тэрэнд орвол зугтаагаад явсан нь дээр. Гэхдээ би олон жил амьдрахгvй л дээ. Бид хvн болох гэж аав ээжийгээ найм, боловсролтой амьтан болох гэж 10жил, мэргэжилтэй болох гэж хэдэн малыг нь заруулаад таван жил ингээд бодоод vзэхээр аль хэдийн 30 жил дєхєж байна. Арай гэж бэлтгэгдээд гайгvй хvн болох нь уу гээд ажиллах гэхээр єєнтєгч нvдээр харна. Содхvv гуай байнга л дарга л байх юм гэж ярьдгийн гэнэ лээ. Би тоодог ч vгvй.

Дахиад би УИХ-ын гишvvн болвол яах юм. УИХ-ын гишvvн болчих юм байна л даа гэж ярих уу. Монголын тєрийн тєлєє зvтгээд явж байхад зєв юм хийвэл яах юм. Атрын гуравдугаар аяныг хэн санаачилсан юм. Би. МАХН-ын 25 дугаар хурал дээр хэлж байгаад санаачилсан. Тєслийг нь зохиогоод хоёр сар нойргvй улаан нvдлээд гаргаж ирсэн. Хєрєнгийн биржийг босгох гэж хоёр жил vйлээ vзээд сvvлийн нэг, хоёр жил би жаргасан. 462 мянган иргэнийг данстай болгож єгсєн юм шvv. Би Удвал шиг тэрбум 200 сая тєгрєг аваад зугтчихаагvй. Тэгэхээр хvний хийснийг бурхан мэддэг юм. Миний потенциалыг хэн нэгэн мэдэрч байгаа бол зарах, намайг сорох хvсэлтэй байгаа бол тэрэнд л очиж ажиллаж байгаа нэг муу амьтан. Сорогдоё, хvчээ зарцуулъя, Гэхдээ би амрахгvй хог шиг байгаа юм аа.

Очсон газар бvхнээ болгочих гээд, тэрийг нь ингээд засчихвал гээд єєрєє єєрийгєє зовоосон єєдгvй ч амьтан бол доо гэж заримдаа боддог юм. Яах вэ. Vнэнийг vнэнээр хэлбэл учрах аюул гэж байна. Манай байгууллагаар шалгасан, нєгєє нь шалгуулсан. Шалгуулаад алдаа дутагдлаа илрvvлсэн амьтан намайг тэвэрч аваад vнсэх vv. Бод доо. Ямар хэцvv ажил гэдгийг. Бурхан багшийн гурван айлдварын нэг нь хvнтэй мууд гэж. Бурханы тэрийг нь л лав би биелvvлж чадахгvй. Ингэж єдєр тутам шалгалт хийдэг хvн яаж хvнтэй яаж маргахгvй байхын. Намайг утсаар чи насаараа наад албан тушаалаа хашаарай гэж загнана. Би хэдэн хvvхдээ тэжээх гэж ийм ажил хийсийн. Тэгээд яагаав тэдэн мал vхээ л биз. Буруу юмаар тэжээгээ л биз гэнэ. Бурханы тэр vгийг би хэчнээн дотроо бодоод ч биелvvлж чадахгvй юм билээ. Надад муу санах хvн байгаа. Зєндєє. Хэзээ ч сайн сэтгэлээр надад хандахгvй.

Тэгээд би ийм ажил руу гуйн барин ирсэн байх уу. Миний олон найз энд ирээд ажиллаж чадаагvй. Долоон дарга солигдсон байна. Бvтэн жил болсон хvн цєєхєн. Гvйдэлтэй газар гэдэг шиг. Энэ муу хэдтэйгээ сайн муу хэлvvлээд.Заримдаа манай хэд уйлаад ороод ирэхийн. Намайг тэгж загналаа, даргаа би ажлаасаа гаръя гэдэг. За миний хvvхэн байж бай. Яриад єгье. Яадаг муу хог вэ гээд л гаргадаг. Миний удирдамжийг аваад шалгасны тєлєє загнуулж байгаа байхгvй юу. Хєєрхий амьтан. Чамайг алуулна, цэрэг цагдааг єгч бариулна л гэнэ. Хахууль авчихсан юм биш биз гэхээр манай байцаагч яалаа гэж гэдэг. Акт бич л гэдэг.

-Та мэргэжлийн хяналтын газарт ирээд нэлээн хэдэн дайсантай болсон гэсэн vг vv?
-Яваандаа дайснаасаа нєхєд нь олшрох байх аа. Мэргэжлийн хяналтыг хэн зєв ойлгосон нь миний нєхєр болно. Буруу ойлгоод, єєрийнхийгєє зєв гэж ойлгож байгаа бол манайхтай дайсан болно доо. Манайхан бол бууж єгєхгvй тэрийг нь монголын стандартад тэнцvvлэх гэж vзнэ шvv дээ.
-МХЕГ бол хилийн цагдаа гэх юм?

-Бас тийм биш. Манайхан энийг ойлгодоггvй. Олон улсын хэмжээнд айхтар том vvрэг байгаа. Нэгт, хилээр гарч байгаа иргэдийн халууныг нь хэмжиж байна, хоёрт, хvнсний аюулгvй байдал чанарын байдал, гуравт, мал амьтан, ургамал, тавт, стандарт. Энэ таван хяналтыг хамгийн тvрvvнд хийдэг. Дэлхий дээр хяналтын тогтолцоо єєр болж. Гааль татварын байгууллага болж орж ирж байгаа бараанаас татвар авдаг. Хилийн цэрэг гэдэг иргэнийг бичиг баримтын бvрдэлт, тагнуулын vvрэг гvйцэтгээд. Бид монгол хvний эрvvл байдал тєдийгvй Хятад-Оросын аюулгvй байдлыг хамгаалдаг. Тийшээ юм гаргахгvй, тэндээс оруулж ирэхгvй гээд. Миний vглээд зvйл бол орчин vеийн техник технологи. Дээд зэргийн болгох ёстой. Гэтэл хятадууд хэчнээн єндєр чадамжтай техник ашиглаж байна,

манайх байхгvй. Тэрийг хийх хэрэгтэй. Бид хэд єнєєдєр ямар байна. Олон талаас нь бодож vзэж анхаарч, харах л хэрэгтэй. Зvгээр сууж болохгvй болсон байна. Бид энд бие биенээ муу хэлсээр байгаад нєгєє худгийн мэлхий болчихоод байна. Олон юмыг харж хийх хэрэгтэй дээ. Зєв буруу юм хэлж байна уу гээд хvний vгийг анхааралтай сонсох хэрэгтэй. Олон уурхай байгуулах талаар ярьж байгаа мєртлєє ярьж байгаа хяналтаа орхисон байна шvv дээ. Би vглээд л явж байна. 1500 гvн метр уурхайг хянах юм алга. Би хэлээд байна шvv дээ. Аягvй бол Содхvv єштэй хvмvvсээ шалгадаг гэж. Заримдаа би ганцаараа єрєєндєє инээдэг. Хvн яаж тэгж бодож чаддаг байна гэж.
-Та зvгээр суж чадахгvй зовлонтой амьтан гэж хааяа єєрийнхєє талаар боддог гэсэн. Тэтгэвэртээ гараад зvгээр суухгvй нь ээ?

-Би Сэлэнгийн унаган иргэн. Морь бєх сонирхонон, улаан хорхойтой гээч. Би чинь наадам vзэхдээ єєрийн морь уралдаагvй наадам vзэж чаддаггvй хvн. Тvрvvлдэг, тvрvvлэхгvй байсан ч хамаагvй. Би хvvдээ ч хэлдэг. Хvний морь харах гэж наадамд очих уу. Єєрийнхєє морь барианд орж чадаагvй ч гэсэн хардаг. Монгол хvний хобби энэ байхгvй юу. Моринд дуртай байна гэж энийг хэлдэг юм. Хvний амьдрал баяр баясгалантай байх хэрэгтэй биз дээ. Би хоёр охин нэг хvvтэй. Миний нэг охин гаальч, нєгєє нь хєрєнгийн биржид ажилладаг. Хvv маань газар тариалангийн компанитай. 30 гарлаа аавтайгаа зэрэг єтєллєє дєє. Миний хvv сайхан морь уяна. Хvргэн ч морь уяна. Зун намайг амраадаггvй юм. Утасдаад л ааваа Хонгор давхиж байна. Vзээрэй гээд л.

Харин сvvлийн vед монгол эрчvvдийн гарын шєрмєс муудаад байна аа. Зарим эрчvvд авгайдаа зодуулсан гэж дуулдаад байна шvv дээ. Тэр чинь єнєє vндсэн сургуулиараа дамжаагvйгээс тэр. Дєрвєн настайгаас морины жолоотой ноцолдсон энэ гар бол ч. Би одоо 56 хvрч байна гэдэг хэр баргын залууг шаагаад унагаана шvv. Морь чинь єєрєє хvч тамирын дасгал байхгvй юу. Монгол хvнийг монголоор нь байлгавал. Би Дэмбэрэлийг зургаа долоон ном гаргахад магтаж байгаагvй. Харин монголчуудыг монгол хэвээр нь авч vлдэх нь нvvдлийн соёл иргэншил шvv дээ гэж бичснийг уншаад магтсан. 2.7 саяхан мєртлєє тэсээд байгаа vндэстний нууц нь монгол соёл. Тиймээс эр хvн морь, бєх байхгvй юу. Хvн ер нь завгvй байх тусмаа зvгээр шvv. Тэтгэвэртээ гараад завгvй сууна.