Монголын уран зохиолын ертөнцөд гүн сэтгэгч хэмээн нэрлэгддэг манай нэрт зохиолч, яруу найрагч

Д.Урианхайтай уншигч олноо уулзуулж байна. 

-Та дээхнэ үед би ийм муухай төрөөс шагнал авахгүй гээд зөрүүдлэчихсэн гэдэг. Өнөөдөр үе тэнгийнхэн чинь бүгд л төрийн хайр хишиг хүртсэн нэр зүстэй уран бүтээлчид болжээ. Эргээд юу бодогдох юм?
-“Тэнгэрийн муухай арилдаг, хүний муухай арилдаггүй” гэсэн эртний үгтэй ч хүний муухайг нимгэрүүлэх гэж “их санаа” санаж, 40 гаруй жил элдэв ном зохиол эрээчлээ дээ. Нэмэр тус даанч алга. Би байтугай бурхан багш бараг гурван мянган жилийн тэртээгээс Христос, Богд хоёр гаруй мянган жилийн тэртээгээс ном сургуулиа айлдаж,номлогдсоор байгаа ч сургааль айлдвар нь хүн төрөлхтний язгуур огт дээшилсэнгүй. Төгс төгөлдөрт дөхөх нь бүү хэл, улам дордсоорл байна. Монголын төрийн мөн чанарын хувьд ч ялгаагүй “муухай” нь арилах нь бүү хэл өчүүхэн ч нимгэрч өгөхгүй харин ч улам бохирдоод өмч хөрөнгө, ашиг сонирхлын “хорт хавдар”-аар өвчлөөд моргт очихынхоо наахна байна. Өнөөгийн Монголын төр нь хэдийнээ ард түмний төр байхаа болиод, хүн амын 4-5 хувийг эзэлж буй пүүс компанийн цөөн эздийн зарц нь төр болжээ. Энэ үнэнийг ганц би биш толгойтой бүгд мэдэж байгаа. Би 1990 оноос хойшхи Монголын төрд алив шагналын тухайд нэг болзол тавьсан ухаантай.

Юу гэвэл эх оронд минь траншейны нэг л хүүхэд байгаа цагт нэг л гуйлагчин хүн амьдарч байгаа цагт тийм олигггүй төрөөс ямар нэг алдар цол шагнал авахаас татгалзана гэсэн мэдэгдэл олон жил дараалан хийсэн юм. Өөрөөр хэлбэл эх орон ард түмний минь хувьд ийм гутамшигтай нөхцлийг алга болго гэсэн шаардлага тавьж болзол тулгаж байгаа ухаантай хэрэг. Тийм их санаа агуулсан хэрэг. Одоо траншейны хүүхдүүд алга болсон сураг дуулдана лээ. Үнэн худлааг сайн мэдэхгүй. Гэхдээ төр засаг маань сайн ажиллаад ард түмнийхээ ахуй амьдралыг баяжуулчихсандаа биш, хятадууд тэр хүүхдүүдийг цөмийг нь хулгайлж аваад “хүний наймаа”-гаар гадаадад зараад арилгачихсан юм гэнэ лээ.

Цаана нь ард түмний минь амьдрал бахь байдгаараа ядуу зүдүү хэвээрээ үргэлжилээд, харин ч жилээс жилд тамтагггүй нэмэгдэж буй үнийн өсөлтийн дарамтаар улам хоосроод өнөөгийн байдлаар хүн амын бараг 80 хувь нь хоолтой хонох, хувцастай явах, үхлээс зугатах амьдралын баталгаагүй хүн шиг амьдрах найдвараа алдаад байна. Монголд хэрэгжиж буй зах зээл монголын ард  түмний олонхид “цөөвөр чоно” шиг ааш авиртай хандаж байна. 1990 оны эхээр өөрсдийгөө “ардчилагчид” гэж “шохойдсон” хэсэг тэнэг залуус Монголын “босоо” амьдралтай байсан ард түмнийг “элгээр нь хэвтүүлнэ” гэж шүлсээ үсчүүлж байсан. Амандаа хүрснээс биш амьдрал ахуйд нь болоод нь болон сэтгэл оюунд нь гэгээ туссангүй шүү дээ. Үнэндээ ийм нөхцөлд миний хэмжээний, зиндааны зохиолч, яруу найрагч ийм төрийн алив шагнал, алдар гуншинд алгаа тосно гэдэг өөрийгөө болон уран бүтээлээ доромжилж байгаатай адил. Би тэгж үзсээр байгаа. Харин яах вэ, ард түмэн бүгдээрээ баян, сайхан болоод төр нь ухаантай сайн төрийн үүрэг гүйцэтгээд явчихвал зөв төрийн шагнал хүндэтгэлээс татгалзаад байх хэрэг юу байх вэ. Өгвөл аваад л баяр хөөрт автсан шиг амьдрахгүй юу. Бурхан минь. Төрөөс зөрүүдлэх шалтгаан нэгэнт үгүй болмогц утгагүй эсэргүүцэл, тэмцэл хийх нь угаасаа хэрэггүй болоод явчихна. 
-Та тэгсэн хэрнээ төрийн шагналтай уран бүтээлчдээ энэ чинь төрийн хишиг хүртсэн хүн гээд сүрхий дээдэлж байгаа нь нэг бус удаа харагдсан?
-Төрийн шагнал хүртсэн шилдэг бүтээлийг нь хүндэтгэж байгаа юм. Тэр бүтээлүүдийг нь өөрийнхөө бүтээлүүдтэй жишээд ур чадвараараа минийхээс илүү, үгүй ядахад минийхтэй зэрэгцэж гэж үнэлэдэг сэтгэлээ илэрхийлж байгаа хэрэг л дээ.
-Энэ олон жил уран бүтээл туурвиад эргээд харахад чухам ямархан бодол төрж суух юм?
-Алдаанууд минь их тод харагддаг. Уран бүтээл ангич номч чанартай байх ёстой гэж ойлгож байлаа. Одоо бодоход алив бүтээл юуны өмнө аугаа хүнлэг энэ хорвоогийн амьтан амьгүй алиныг ч дотроо сэтгэлээр хайрлах үзэл бодол шингэсэн бурхнаас дутуугүй бурханлиг шинж чанартай байр ёстой юм шиг санагддаг болсон. Гагц уран зохиол ч бус ер бүх аймаг уран сайхны бүтээлд хамгийн гол юм ур чадварын өндөрлөг нь байдаг юм байна гэж ойлгож авав. Уран санаа хэлбэр, зохиомж, дүрслэл, философи нь ямагт шинэ соргог гүн болж өгвөл жигтэйхэн эгэл жирийн хэрнээ айхтар нууцлаг драмлаг байх ёстой юм байна.Би залуудаа бодохдоо зохиолч яруу найрагч хүн бусдаас хавьгүй илүү ухаантай мэдлэг боловсролтой бэрх амьтан байх ёстой гэж боддог байлаа. Бас л алдаа.

Зохиолч яруу найрагч хүн бусдаас илүү гэгээрсэн сэрэхүй мэдрэхүй маш хүүхдэрхүү нарийн торгон зөн билиг нь их хөгжсөн тэнгэрийн хэл сонсохдоо сонор онгон зэрлэг амьтад шиг маш мэдрэмхий байгаллаг хөгжилтэй байвал зохих юм байна гэсэн бодолд автдаг болсон. Орчин үед алив уран бүтээл уран сайхны сэтгэлгээний тодорхой төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөхөөр шинэлэг философлог сэдэв агуулгын болон хэлбэр арга эрэл хайгуул хийсэн туршицтай байхгүй бол улс үндэснийхээ соёл урлагын түүхийг урагш хөгжүүлж чадахгүй нь дээ гэдэг бодол руу өөрийн эрхгүй яваад орчихлоо. Өөрийн сайндаа ч яваад орчихож байгаа юм биш, орчин үеийн дэлхийн сэтгэлгээний хурд шинэчлэл бүтээлийн зохиомжийн бодолт дүрслэх арга барилын постмодерн хувьсгал өнөөгийн хүн төрөлхтний даяаршлын ахуй амьдралын шинж болсноор аль ч улс орны уран бүтээлчдийг илт хандлагатай бодол руу “лантуудаад” оруулчихаж байна.

-Бид нийгмийн ороо бусгаа цагт амьдарч байна. Монголчууд бид ер нь хаашинхнаа яваад байна?
-Нилээн ороо бусгаа эдийн засгийн ядуурал бараг хүчирхийлэлийн шинж чанартай байгаа нь ердөө хоёрхон шалтгаантай юм. Нэгдүгээрт нийгмийн тогтолцоо буруу буюу мөн чанарын шударга бус хүний хүн чанарын эсрэг харилцаанд тулгуурласан. Хоёрдугаарт нийгмийн удирдлага буруу буюу ард олныхоо эсрэг ажиллагаатай. Өөрөөр хэлбэл хүн амын олонхийнхоо эсрэг үйл ажиллагаатай.Өөрөөр хэлбэл хүн амын олонхийн эрх ашгийг хамгаалсан бус зөвхөн хөрөнгөт цөөнхийн эрх ашигт үйлчилсэн үйл ажиллагаатай. Энэ хоёр үндсэн шалтгаанаар нийгмийн бодит амьдралд ч ихэвчлэн сөрөг үр дүн гарч байна. “Хаашаа яваад байна” гэдгийн хувьд дэлхий даяараа өнөөдөр нийгмийн хөгжил хаашаа чиглэж юу дагаж байна гэвэл мэдээллийн хүртээмж нягтрал хүн ам илүү төвлөрсөн дэд бүтцийн сүлжээ нягтрал ихтэй орон зай руу тэмүүлж байна.

Энэ нь хэдийгээр бодит “фронт”-ын чанартай чанартай үйл явц байгаа ч миний харахад муухай прагматик, хүний амьдралын баялаг олон язгуурт утга агуулгыг асар явцууруулан хүлсэн, дан техник технологийн үйлчилгээнд захируулж боолчлуулсан харгис бүдүүлэг замнал харагдаад байдаг. Ахуй соёл эзэмшлээ гээд хүн илүү ухаантай, хүнлэг, гэгээн болсон нь бие биедээ илүү тусч өгөөмөр, илүү нарийн хурц сэргэг мэдэрхүй сэрэхүйтэй, зөн совинтой увидас билигтэй болсон нь, дотоод ертөнцийн хөгжлөөрөө илүү төгс төгөлдөр гоо сайхан гайхамшигтай болсон нь бурханаас байгалиас өгөгдсөн гүн нууцлаг мөн чанартаа бүрэн дүүрэн нэвтэрсэн нь түүнийг бүрэн дүүрэн эзэмшиж жинхэнэ “хувилгаан чадал”-аа үзүүлсэн нь дэлхий дээр хаа ч үгүй байна. Цаашдаа улам л буруудаж, улам л дордохоос биш, хүмүүс улам л дотоод мөн чанараа устгаж хохирохоос биш эгэл зөв, энх амгалан амьдралын замаасаа улам л төсөөрч, хувь хувиа хичээсэн бэртэгчин “адгуусад” болж мөхөхөөс бус дээд оюун ухаант төгс бурханлаг хөгжилтэй төрөлртөн болохгүй нь улам ил тодорхой болсоор байна. Ер нь өнөөгийн хүн төрөлхтний хөгжил сэтгэхүй, ойлголт үйл ажиллагаа гадагшаагаа л тэмтчээд байхаас дотогшоо яргаж шургаж төв рүү тэмүүлэх хүч гаргаж чадахгүй маш буруу чиглэл хандлагатай байна л даа. АНУ, Япон, Англи мэтийн техникийн орнууд мөдхөн хөгжлийн мухардалд орж дэлхийн хамаг зүдэг, хамгийн хортой хамгийн гайхамшигт бодит жишээ улс орнууд болж хувирах үйл явц хэзээ мөдгүй нь миний зөн сэрэхүйд мэдрэгдээд байна. Далимд нь өөрийн үзэл бодлоо ярихад нийгмийн хөгжлийн гол утга нь хүний дотоод хөгжил л байх ёстой юм.

Ердөө л зөвхөн хүний оюун гэгээрэл ёс суртахууны хөгжил байгалийн хөгжилийг хүн тодорхойлж чадахгүй. Тодорхойлох арга, аргачлалыг шинжлэх ухаан олж чадахгүй. Энэ бол байгалийн байгалийн “бүтээгдэхүүн” хүн төрөлхтний хувьд ямар ч боломжгүй. Шумуул оготно олшрох нь байгалийн хөгжил юм уу, эсвэл мөхөл юм уу, цаг хугацааны алслалд аль нь байхыг шинжлэх ухаан хэлж чадахгүй. Цаг хугацааны багахан тодорхой хэрчимд орчин ахуйн тодорхой нөхцлийн хэмнэлд хортой юм уу, эсвэл ашигтай “үзэгдэл” болж байна уу гэдгийг л хэлж чадах төдий юм. Энэ нь хүний материаллаг хэрэглээний өсөлт, өсөлт дутагдлын хэмжээтэй харьцуулан тодорохойлсон дүгнэлт л болно. Маш харьцангуй дүгнэлт. Хүн байгалийн үнэмлэхүй учир утга бурханы төлөвлөгөөг мэдэх нь байтугай төсөөлж ч чадахгүй. Тэгэхээр байгалийн хөгжлийн үнэмлэхүй үнэн буюу төрх шинж нь хүн төрөлхтний танин мэдэхүйн чадварын боломж хил хязгаарын гадна үлдэхээр барахгүй хүн төрөлхтний оршин тогтнох хугацааны гадна үлдэх үзэгдэл юм. Бидэнд үл танин мэдэгдэх үл нээгдэх үйл явц гэсэн үг. Тийм урт удаан хугацааны үзэгдлийн үнэмлэхүй үнэнийг хүн төрөлхтний мэдлэг боловсрол шинжлэх ухааны ямар ч өндөр түвшиний хөгжил тодорхойлж чадахгүй. Гэлээ гээд яах вэ. Монголчууд бид үндэсний сэтгэлгээгээ бүтээлээ дэлхийд өрсөлдөх үйлдвэрлэлээ, хамгийн гол нь хүний хөгжлийг хангагч дотоод ертөнцийн бурханлаг хүчин зүйлсийг асар хурдацтай хөгжүүлэх л хэрэгтэй. Энэ хэрэгцээг өнөөгийн даяаршлын түрэмгий дайралтын нөхцөлд маш чухал. Яагаад гэхээр даяаршил гэдэг бол юуны өмнө техник технологийн дэвшлийн нэгдмэл хэрэглээ, бараа бүтээгдэхүүний ижил хэрэгцээгээр дамжин нэвтэрч буй амьдралын адил төстэй хэвшил бөгөөд загварчлал юм. Үйлдвэрлэл технологи өндөр хөгжсөн орнууд дэлхийн бүх улс үндэстнийг өөрийнхөө үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүний “хэрэглэгч” амьдралынхаа хэв загварын “дагалдагч” болгох алс хэтийн зорилготой энэ айхтар дэлхий даяарын үйл явцад бид их ухаалаг хандахгүй бол горьгүй шүү.

Үйлдвэрлэл үйлчилгээндээ даяаршлын эерэг талыг барьж ашиглах хэрэгтэй. Харин үндэснийхээ ахуй ухамсар, уламжлал, хэл, соёл ёс заншлын эндомик |орь чанарт|загваруудыг нандигнан хадгалж үлдэх, бас орчин үеийн шаардлага, хэрэгцээтэй нийцүүлэн хөгжүүлж авч явах нь бидний амьдралын амин чухал зорилго байх ёстой. Мэдлэг мэргэжил боловсролоо эрс эрчимжүүлэх үйл явц дээр даяаршлын “давшилт”-ыг ашиглаж дэлхийтэй өрсөлдөх эрдэм оюуны бүх салбараар хийх сэтгэлгээний төвшинд хүрэх чиглэлээр даяаршлыг амьдралдаа ахуйжуулж нэвтрүүлбэл бидэнд хамаатай тоглолт болно. Эсрэг тохиолд бид Монголоо алдана. Эцэст нь “Хаашаа яваад байна” гэдэгт нэг санал нэмэхэд бид өнөөх “Хонгилын үзүүр дэх гэрэл”- рүүгээ л яваад байгаа улс. Хонгил нь их урт их харанхуй болохоор замдаа заавал амсахгүй байж болох хохирлыг маш ихээр амсаж, туулж байна. “Хонгил”-оор тэмтчин яваа энэ замд Монгол Улсын алдсан хамгийн том алдаа, хамгийн эмгэнэлтэй гарз хохирол бол Монгол хүний хүн чанар, хүн мөсний мөлжилт цөөнх нь шударга бусаар капиталжаад эсрэгээр олонхи нь шудрагаар үгүйрсэн явдал. Бид яг үнэндээ ийм дүр дүнтэй амьдралын үнэн рүү туугдсаар яваад ирлээ.
-Өнөөдөр аливаа нэг зүйлийг мэддэг ч хүн алга, мөн, мэддэггүй ч хүн алга болжээ. Энэ нь нийгмийн гажуудал уу, эсвэл?
-Хүний амьдралын эхний 25 жил бол хүний амьдралын жинхэнэ “эрдэнэ” юм. Энэ 25 жилээс нялхын нас, хүүхэд насны нь хэдэн жилийг хасах үндэслэл бий. Хүний хүүхэд нас бол тоглох, гадаад орчлонг гайхах, айх, сонирхох нас болохоор би ингэж хэлж байна. Хүний амьдралын эхний 25 жил бол хүний ирээдүйн чадвар, оюун билиг чанарын жинхэнэ хөгжлийн нь үе юм. Ажил сурах эрдэм нөөцлөх, амьдралын ааш араншингийн хувилбарыг судлахын дэвсгэр жилүүд байдаг. Хүн энэ жилүүдэд юу сурч, мэдэж авснаараа л бүх амьдралаа өнгөрөөнө.

Энэ чухал үедээ бага эрдэм сурч, бага мэдлэг олж, ажиллах хийгээд нийгэмд өрсөлдөх чадвараар сулхан шиг үлдвэл хэтдээ дульхан амьдарч явах нь хууль юм. Чухам энэ хэдхэн жилд л их эрдэм хураавал хүний амьдралын тойрог, агуулга багтаамж төдий чинээ их хүн, эсрэгээр, хэдий чинээ бага эрдэм чадал хураагдвал амьдралын нь үнэ цэнийн үзүүлэлтүүд төдий чинээ хомс, татуу байна. Энэ үнэт 25 жил бол хүний амьдралын бодит хэмжээс болдог үе шат нь гэсэн үг. Энэ хугацаанд савлаж авсан хөрөнгө, суулгасан үр, хурааж авсан ургацаар л хүний амьдралын үнэ цэнэ яваандаа хэмжигдэнэ. Хамгийн анзааргагүй хямгагүй сул задгай өнгөрөөчихдөг энэ ахархан хугацаанд олигтой дорвитой юм эс сурч чадвал тэр хүн амьдралаас, ертөнцөөс юу ч гуядаж авч чадахгүй. Ямагт л гуйж амьдрах болно. Ертөнцөөс ч, нийгмээс ч амьдралын, эрдмийн хүч чадал, мэдлэг боловсролын ааг  үрэн авч чадах юм юу ч байхгүй, зөвхөн олдосныг л, өгснийг нь л алга тосон авч амьдрах юм. Чиний асууж байгаа “мэддэг ч хүн алга мэдэхгүй ч хүн алга болжээ, яагаад вэ” гэдэг асуултыг тавиулаад байгаа бодит байдлын нэг гол учрыг эндээс хайх хэрэгтэй юм. Мэдлэг боловсролын дульхан түвшин ажил үүрэг гүйцэтгэх чадварын дутмаг хэмжээ, монголчууд бид нарийн гүн мэддэг ч юмгүй, тэгтэл бас дуулаагүй, дуурайгаагүй ч юмгүй саармаг үндэстэн болчихсоны үндсэн шалтгаан нь залуус маань залуу насаа “хэрэггүй жаргал”-аар хэтэрхий их хөөсөн шоугаар хөөрцгөлөн өнгөрөөж байгаад л байна. Гэтэл хүн залуу насандаа л хамгийн их зовох хэрэгтэй байхгүй юу.      

 
Энд би өвчин зовлон, үхэл хагцлын зовлон үзэж туулахыг хэлж байгаа хэрэг биш. Нүдээ улайж өвдтөл ном унших, бөгсөө хавдтал ажлын ширээний ард суухын “зовлон”-г хэлж байгаа юм. Энэ бичигдээгүй хуулийг хүмүүст бүр хүүхэд байхаас нь ойлгуулж шаардаж, үе үе “алганы амт” үзүүлж байх хэрэгтэй юм. Гэтэл одоо манай хүмүүнлгийн “хүнлэг” тогтолцоо шал эсрэгээрээ яваад байгаа харагддаг. “Хүүхэд манай ирээдүй” гэдэгтэй маргах аргагүй ч өнөөгийн хүүхдүүдийн үзэл бодол ааш аяг төрх төлөвийг үзвэл монголын ирээдүй дан эрхийн тэнэг хүүхдүүдийн л ирээдүй байх төлөв үзэгддэг. Ер нь энэ аюул ноцтой илрээд байна шүү. Энэ бол хэтдээ монголыг монгол биш болгох, өөр нэртэй болгох цондон шүүӨөр нэртэй тэр нь “шинэ” улс өөр хилтэй, өөр хэлтэй өөр элэг сэтгэлтэй өөр хувцас хунартай улсын эх орон байх болно. Үүнийг хатуу сануулах цаг тулчихсан. “юм мэддэг ч хүнгүй, мэддэггүй ч хүнгүй” болчихсон өнөөгийн завсарын “саарал тархи”-тай хүмүүсээр дүүрчихсэн үед хэлэхгүй бол дэндүү хождоно.
-Улс төрийн байдал, иргэд хоорондын харилцаа гээд нэг л болохгүй байна даа. Таны бодлоор яавал зохилтой юм бол?
-Бүх буруугийн үндэс нийгмийн тогтолцооныхоо бурууд оршиж байгаа юм. Хувийн өмчид тулгуурласан зах зээлийн харилцаа бол нийгмийн хамгийн доод ухамсарын харилцааны тогтолцоо юм. Өнөөдөр монголд болохгүй байгаа үл бүтэх бодит үр дүн, бүх үйл ажиллагааны үүсгэгч “хувийн өмч л нийгмийн хөгжлийн гол хүчин зүйл” “өмч л хөгжлийн гол механизм” гэж ойлгосны буруу ойлголт, буруу үзэл бодол юм. Энэ хортой ойлголт бруу үзэл бодлын дайралтаар монголд явагдсан хувьчлал хэмээх субботникийн дайчилгаа монголын ард түмний ариун шудрага хөдөлмөрөөрөө бүтэн зууны туршид шахуу бүтээсэн нийгмийн баялагыг цөөхөн тооны “бохир гар”-уудад буюу эдийн засгийн далд ашиг сонирхолын бүлгүүдэд төрийн хуйвалдаанаар хуваан өмчлүүлснээр монголын эдийн засгийг “элгээр нь мөлхүүлсэн” “Мөлхөө” эдийн засгийн тогтолцоо өөрийгөө цагаатгасан, мөн чанараа хамгаалсан, зарим үнэнээ нийгмээс нууцласан улс төрийн тогтолцоог яаралтай “босгоод” авав.

Тэгээд Монголын улс төрийн алба 1990 оноос хойш зөвхөн хувийн өмч ашиг олзонд улангсадын тэмцлийн орчин болов. Төрийн алба зөвхөн цалин унаа тэрэг засаг ямба олон давхар харш олон га эдлэн газар эзэмших эрх олох үйл ажиллагаа болж хувирснаас улс төрийн намуудын хэрүүл зодоон ардчилсан сонгууль нэртэй албан суудлын булаалдаан, за булаалдаан ч юу байх вэ дээ, сонгогчдын саналыг бохир мөнгөөр худалдаж авах “хулхидалт” амьдралд нэвтрэв. Тэгээд монгол хэлэнд нийгмийн сэтгэлгээний улс төржих гэдэг нэр томьёо бий болов. Өнөөгийн энэ болохгүй байгаа харилцааны гол шалтгаан энэ юм. Та нарын өнөөх хөрөнгө санхүү эдийн засгийн хямрал гэж ойлгож тайлбарлаж байгаа хямрал бол зөвхөн эдийн засгийн шинж чанартай ч үзэгдэл биш зөвхөн улс төрийн үзэгдэл бус нийгмийн ёс зүй, ард түмний хүн мөс, харилцааны соёл оюуны ертөнцийг бүхэлд нь хамарч буй нийгмийн системийн хямрал юм. Иргэд хоорондын харилцаанд “болохгүй байгаа” зөрчил бухимдал, хараал, хэрүүл, амь насаа бүрэлгэлцэж шорон гянданд хатаж буй хар тэмцэлийн уг шалтгаан чинь чухамдаа бол хувь хүмүүсийн харилцааны бүдүүлэг зэрлэгийн илрэл бус нийгмийн тогтолцооны гажуудлын илрэл. “Одоо цаашдаа яах вэ?”  гэдэг асуулт ургаж байна. “Яавал зохилтой вэ” гэж чи асуулаа. Миний бодлоор бол юуны өмнө нийгмийн тогтолцоогоо өөрчлөх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл угаасаа эдийн засгийн хямралд тогтмол нэрвэгддэг зайлшгүй хуультай хөрөнгөтний нийгэм рүү ухрах бус төвлөрсөн төлөвлөгөөгөөр тэгш зохицуулагддаг улсын өмчит үйлдвэр худалдаатай социалист харилцаатай нийгмийг жинхэнэ онолын нь утгаар байгуулахаар урагш дэвших хэрэгтэй.

Энэ бол мөлжлөгийн хөдөлмөрийн үр дүн болсон хуримтлалын нийгэм бус, нийгмийн баялагын тэгш хуваарлилтыг хангагч бүтээн байгуулалтын нийгэм байх болно. Энд бараа үйлчилгээнд дамын наймааны үнэ бус шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хатуу үнийн тогтолцоо үйлчилнэ. Нийгмийн гишүүд иргэнийнхээ үүрэгт захирагддаг ухамсар эрх чөлөө эдлэнэ. Түүнээс бус өнөөгийн монголчуудын эдэлж буй хүнийг хүн биш болгодог хамгийн том аюул дагуулсан ийм задгай “үүрэггүй” эрх чөлөө биш, үүргээ ухамсарлаагүй эрх чөлөө хариуцлагаа ухаараагүй эрх бол нийгмийн хамгийн хортой дайсан юм. Ийм эрх, эрх чөлөө эд хөрөнгийн хэрэглээ хүнд ямагт айдас дагуулах ёстой. Өнөөгийн ихэнх улс төрчид капитализмаа ч ойлгоогүй, социализмаа ч ойлгоогүй, алины нь ч мөн чанарыг ойлгоогүй, гагцхүү АНУ-ын ахуй амьдралын хэв загварын гадна талыг л харж баясч, хүсч дуурайж, ихэд тачаадангуйгаар сурталчилж байна. Одоо монголчууд социализмын уг чанарыг ойлгоогүй алдаагаа засах л цаашдын ганц гарц болж үлдлээ. Капитализмыг судлах бахдахынхаа зэрэгцээ социализмыг судлах онол практикийн аль аль түвшинд суралцах хэрэгцээ нийгмийн сэтгэлгээний гол хэрэгцээ боллоо гэж бодож сууна. Эцэст нь нэг үг хэлэхэд жинхэнэ эх оронч элэг хадгалсан санаа ярьсан хүнээ хоцрогдсон хүн гэж боддог элэг доог болгож шоолдог олиг сэтгэлзүй нийгэмд үүсчээ. Бас нэг сөрөг үр хойшоогоо дагуулах сэтгэлзүй дэвсгэрлэгдсэн нь баян хөрөнгөтэй хүндээ хүндээ атаархаж муулдаг эсвэл шүтэж улыг нь долоодог туйлшралд автав. Энэ туйлшрал хөрөнгөт хүнийг үзэн ядаж дайсагнах  эсвэл түүнд боолчлогдох хязгаар луугаа хэлтийж эхэлж байна. Энэ бол хөгжлийн зарчим биш шүү. Монголд жинхэнэ бодит хөгжлийн зөрчил, өрсөлдөөн өрнөхгүй байна. Уг нь энэ бол эерэг үзэгдэл юм. Гэтэл эсрэгээрээ, манай зөвхөн хүний мөн чанар ёс суртахууны уналт оюуны хоосрол үзэл санааны дампуурлаас үүдэлтэй сөрөг зөрчлүүд л зудтай өвлийн ноход шиг байна.

-Өнөөдрийн залуусын ирээдүйд итгэх итгэл мөн ч хэцүү байна. Та тэдэнд хандаж юу хэлэхсэн бол?
-Хүн өөрөө ямар байна, ирээдүй нь тийм л байна шүү дээ. Ирээдүй гэдэг хүний амьдралын өчигдөр өнөөдөр хоёрын л нийлбэр дүн юм. Өчигдөр юу ч хийгээгүй, юу ч бүтээгээгүй, дээр нь тэгээд өнөөдрөө өчигдөрийнх шигээ өнгөрөөвөл ирээдүй нь гагцхүү тэр хүний доромжлол л байх болно. Өчигдөр өнөөдөр хоёроо үр бүтээлтэй, нийгэмдээ хэрэг тустай өнгөрүүлсэн хүнд ирээдүй нь баяр жаргал авчрах сайхан цаг хугацаа байх болно. Тиймд ирээдүй рүү харахаасаа илүү өчигдөр рүүгээ эргэж хар. Өчигдөрөө сайн шинжиж дүгнэх нь хамгийн зөв. Ер нь үнэн чанартаа ирээдүй шиг хуурамч бүдэг бүрхэг юм байдаггүй юм шүү дээ. Өөрсдөө л өнөөдрөө төгс төгөлдөрөөр бүтээ. Хүнд заяагдаж байгаа амьдралын хугацаа бол юм хийж сурахад л зориулагдсан хугацаа. Тэгэхээр энэ богинохон хоромхон хугацааг үр дүнгүй хоосон дэмий өнгөрөөнө гэдэг бол шуудхан хэлэхэд амиа хорлож байгаатай л адил юм. Өнгөрч буй цаг мөч, өдөр хоног бол хүний амьдралын дайсан. Өнгөрч байгаа цаг хугацаа шиг аймшиг гэж байхгүй. Тэр тусмаа хүмүүст тус нэмэргүй ажил бүтээлгүй хоосон өнгөрүүлж буй цаг хугацаа бол жам ёсны үхлээс ч дор үхэл. Монголчууд бидний ахуй гадна талдаа бол яахав дээ, сүрхий л хувцасласан сүрхий л тансагласан хүмүүс гүйлдэж харагдах юм. Мэргэд айлдах нь “Бие бурхан, хувцас чөтгөр” гэдэг шүү дээ. Элдэв эрээн мяраан бөс даавуугаар биеэ гоёдог болсныг буруушаах нь юув, гэхдээ хувцас хунар хуурамч цаагуураа бол “чөтгөрлөг” ад чанартайг ухаантан дээдэс сургамжилсныг санаж явах нь л ононо. Би саяхан сониноос нэг баримт уншсан. Өнөөгийн энэ эр эм гангацуулаас номын санд шагайдаг нь, дэлхийн сонгодог ботиудаас уншиж нүдээ чилээдэг нь тун ч цөөхөн. Харин тэдний олонхи нь ууш зуушны газраар л бөгсөө чилээж ангалзаж суудаг, эсвэл гудамж “метрлэж” цаг нөгцөөдөг гэж тэр баримтад дуодсан байна билээ. Амьдралаас харж байхад энэ баримт тун ортой дог шүү. Энэ “салхидсан тэмээ” шиг олийсон амьтад хаанаас төрөөд байна гэвэл мөнөөх л “эрхийн тэнэг”-үүдээс гаралтай байдаг. Ихэнх нь л тарган цатгалан өсч хүмүүжсэн нийслэлийнхэн, хот сууриныхан, Урианхай мэтийн өлмүүн зэлмүүн амьдралын гачигдал дунд хатуужин амьдралын замд хүн болсон хөдөөнийхөн “нүүдлийн соёл боловсролынхон” хаа очиж энэ Монгол Улсыг “улс” болгож бүтээсэн. Гэтэл одооны энэ хот хүрээний шулга “ороо”, “жороо” сээхэлзүүр харин Монгол Улсыг маань улс биш болгох аюулыг вирусыг тээгчид болж байх шиг байна. Саяханы нэг өдөр монголчуудын овог судлаач өвөр монол эрдэмтэн надтай гудамжинд уулзаад “сүүдэр татуулж” зогсохдоо надад ийн хэлэв. “Манай хошуунд хятадууд ирж суурьшиснаар нутаг маань ууландаа модгүй, усандаа загасгүй болов” гэж ярив. Би дотроо бодлоо. Манай Монгол нутгийн ялгаа нь “бид монголчууд хятадуудыг ирж нутаг усанд минь суурьшихаас өмнө өөрсдөө уулаа модгүй, усаа загасгүй болгож дөнгөлөө дөө” гэж бодов. Гэхдээ уулаа нүцгэлж усаа хуурайлж буй аль нэг монгол иргэний цаана арав хорин хятад иргэний гар хөл магадгүй, ил, далд “хөрөнгө оруулалт” байхыг үгүйсгэх аргагүй. Мэдэх аргагүй юм. Хятадууд хийж байгаа “нууц юм”-аа хэзээч бусдад мэдэгдэхээр хийдэггүй улс.       
Амьдралынхаа хамгийн үнэт цагийг хий хоосон сэлгүүцээд өнгөрөөж байгаа залуусыг хараад харуусах сэтгэл төрж зөрдөгтөө л ингэж шүүмжилж суугаа хэрэг. Шүүмжлэл бол их хайраас, зөв санасан сэтгэлээс гардаг юм шүү. Хүнд чинь хамгийн үнэтэй зүшйл нь амьдрал нь шүү дээ.
-Тэгвэл таны ид залуу амьдарч байсан нийгмийн тухай, та бүгдийн ирээдүйд итгэх итгэл ямар байв. Таны хувьд бусдаас өөр байсан байж болох юм?
-Миний залуу насаа өнгөрөөсөн нийгмийн мөн чанар, одоо та нарын залуу насаа зарж буй нийгмийн мөн чанарын бараг эсрэг талдаа шахуу юм. Хоорондоо ялгаанууд их бий, хэд хэдэн ялгаатай шинж чанарыг хоёулаа “философдож” болох юм. Хуучин социалист нийгмийн үед “Миний юм чиний юм, чи бид хоёр адилхан” гэдэг байсан бол өнөөдөр “Миний юм минийх, чиний юм чинийх, чи бид хоёр өөр” гэдэг болсон. Мөн хуучин нийгэмд “хөдөлмөрлө, улс орноо тэжээж, өөрөө чи бусдад тусла, бусад чинь чамд туслана” гэдэг байсан бол одоо “Улаан голоо л тэжээж амьдар. Өрөө л чи өөртөө тусал. өөр хэн ч чамд туслахгүй, тоохгүй” гэх болсон. Бидний залуу цагийн нийгэмд амьдралын зорилго маань “гэгээрэх, ард хотлоороо хамтдаа жаргах” байсан бол өдгөөгийн зорилго нь “баяжих, ам бүлээрээ жаргах” болжээ. Мөн “би ч бүү үхэг, чи ч бүү үхэг, хүн л бол хүн” гэж бодож санаж, хүмүүжиж ирсэн. Харин одоо бол “би үхэхээр чи үх. Би л хүн чи бол хүн биш” гэдэг болоод удаж байна. иймэрхүү мөн чанарын ялгаа  х бий, би зах зухаас нь дурдлаа. Социализмын үеийн захиргаадалт нь ард иргэддээ зах зээлийн харилцааны “эрх чөлөө”-өөс хавьгүй илүү ач тустай байсан. Нийгмийн зохион байгуулалтад орж, нийгэмшиж буй хувь хүмүүсийн эдлэх эрх, эрх чөлөө бол нүүр нүдгүй шуурганд хөөгдөж яваа адуу малын “эрх чөлөө” байж болохгүй. Би залуудаа ирээдүйн тухай маш романтик,утопи үзэл бодолтой явсан байна лээ. Ирээдүй гэдэг амьдралын маань дуудлага байлаа. Коммунизм хүн төрөлхтний амьдралын төгс төгөлдөр дүр төрхийн сонгодог загвар байлаа. Энэ буруу биш л дээ, зөв. Үнэхээр тийм байх болно. Гагцхүү хүн төрөлхтөн хүрч чадах л хэрэгтэй юм. Даанч хүртлээ оюун сэтгэлгээний хөгжлийн болон практик үйл ажиллагааны бурханлаг гэгээн болгох хөгжлийн олон үе шатаар өгсөх хэрэгтэй юм шиг байна даа.
-Манай уншигчидтай илэн далангүй ярилцсан танд баярлалаа.
-Нэг их баярлаад яахав дээ. Голдуу л хуучинсаг үзлээ ханхлуулж буруудах шиг боллоо. 

mminfo