ОУВС-гийн Монголыг хариуцсан ажлын хэсгийн ахлагч, Монгол дахь төлөөлөгчийн газрыг Токио дахь Ази, Номхон далайн бүсийн төвөөс хамаарагч, Aзи, Номхон далайн газрын хэлтсийн дарга Стивен Барнетттай эдийн засгийн өнөөгийн байдлын талаар ярилцлаа.

МОНГОЛЧУУД ХЭТЭРХИЙ ӨӨДРӨГӨӨР ТӨСӨӨЛЖ БАЙНА

-УИХ-д ирэх оны төсвийн талаар яриа хэлэлцүүлэг ид өрнөж байна. Та бүхний харж байгаагаар бид ирэх онд ямар зам туулах бол?
-Юуны түрүүнд Монгол Улсын эдийн засгийг гэрэлтэй ирээдүй хүлээж байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй. Гэхдээ зөв бодлого хэрэгтэй байна. Зэс, алт, газрын тосны яндашгүй баялагтай улсууд тэр бүр амжилтад хүрсэн түүх ховор. Засгийн газрын өргөн барьсан 2012 оны төсвийн төсөл нь миний хэлсэн ухаалаг, зөв бодлоготой нийцэж байна уу гэвэл, үгүй. Зарлагын өсөлт хэтэрхий өндөр, тэр нь эргээд эдийн засагтаа үр өгөөж биш хор хөнөөл учруулна.

Монгол Улсын эдийн засаг маш өндөр өсөлттэй явж байгаа, үүн дээр нэмэгдээд төсвийн зарлага маш их байна. Эдийн засгийн өсөлт өндөр байх тусам сайн гэсэн ерөнхий ойлголт байж болох юм. Гэхдээ хэт өндөр өсөлт олон бэрхшээл дагуулдаг. Өндөр инфляц ядуу иргэдэд хамгийн хортой. Дэлхийн эдийн засаг тааруу байгаатай энэ бүхэн давхцаж байна.

Монгол Улсад чухал ач холбогдолтой эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүний үнэ буурах магадлал өндөр боллоо. Монголын экспортын барааны үнэ буурвал, төсвийн орлого нь багасч, эргээд төсвийн зарлагаа санхүүжүүлж чадахгүй. 2008 оныг та бүхэн санаж байгаа болов уу. Мөн төсвийн төслийг боловсруулахдаа макро эдийн засгийн суурь үзүүлэлтүүдийн төсөөллүүдийг хэтэрхий өөдрөгөөр авсан байна.

-Энэ жил манайх 18 их наяд төгрөгийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэнэ гэсэн. Чухам юугаараа хэтэрхий өөдрөг гэж?
-Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний бодит өсөлт 25 хувь байхаар төсөөлсөн байна. Үүн дотор үнийн өсөлтийг илэрхийлдэг дефлятор гэдэг үзүүлэлт нь 20 хувиар өсөхөөр төсөөлсөн байна. Гэтэл мөнгөний бодлогын хүрээнд инфляцийг нэг оронтой тоонд барина гэсэн зорилт дэвшүүлсэн. Энэ хоёр нь хоорондоо авцалдахгүй байна. Төсвийн төслийг боловсруулахад дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үзүүлэлт маш чухал байдаг. Энэ үзүүлэлтийг өндрөөр авбал үүнийгээ дагаад төсвийн орлогын төсөөллийг өндрөөр гаргах боломж бүрддэг. Орлого нь өндөр байхаар зарлагыг тэр хирээр нэмэгдүүлэх бас нөхцөл болно.

-Үүнд л хамаг учир байгаа юм байна, тийм үү?
-Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн төсөөллийг арай багаар авсан бол орлогын төсөөлөл ч тэр хэрээр буурна. Бас Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль байна. 2013 оноос энэ хууль бүрэн дүүрэн хэрэгжих ёстой. Хуулиар төсвийн бодлогын тоон хязгааруудыг зааж өгсөн. Бидний тооцоогоор 2013 онд энэ хуулийг бүрэн дагана гэвэл, төсвийн зарлага бодит дүнгээр буюу инфляцийн тохируулга хийсэн дүнгээр ирэх онтой харьцуулахад 25 хувиар буурах шаардлагатай.

Төсвийн бодлогыг ерөнхийд нь дүгнэвэл, 2011 онд төсвийн нийт зарлага бодит дүнгээрээ 50 хувиар өссөөр байгаа. 2012 оны төсвийн төсөлд 20 хувиар нэмэгдүүлэх санал оруулсан. Гэтэл дараа жил нь Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульдаа нийцүүлэх гэж төсвийн зарлагаа 25 хувиар бууруулах хэрэгтэй болно. Хоёр жил дараалан маш өндөр өсөлттэй байснаа дараагийн жил нь огцом бууруулах шаардлагатай тулгарч байна.

-Энэ нь төсөвт хэрхэн нөлөөлөх бол. Гэнэт буурна гэхээр бид бэлтгэлээ ч хангаж амжихгүй юм биш үү?
-Төсвийн зарлага нь эдийн засагт маш чухал үүрэгтэй, эдийн засгийн нэлээд их хэсгийг ч бүрдүүлж байна. Монгол Улсын эдийн засагт эрдэс баялгийн экспорт чухал үүрэгтэй байгаа. Тиймээс дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээсээ эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүний экспортын орлогыг хасаад, эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүн гэж гаргаж үзэхэд түүний гуравны хоёрыг Засгийн газрын зардал дангаараа бүрдүүлж байна. Монгол Улсын Засгийн газраас барьж байгаа одоогийн төсвийн бодлогыг дүгнэж хэлбэл, галзуу хулгана дээр харайлгаж байгаа юм шиг л санагдаж байна.

ОРЛОГОО ӨНДӨР ХАРАГДУУЛАХЫН ТУЛД ДНБ-ЭЭ ИХЭЭР ГАРГАХ ХАНДЛАГА БАЙДАГ

-Зарим эдийн засагч "Засгийн газар эхэлж зардлаа тооцож гаргаад, дараа нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээ түүндээ нийцүүлж гаргаснаас төсөв ийм их болчихлоо" гэж шүүмжилж байсан. Танд ийм сэтгэгдэл төрж байна уу?
-Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ бидний төсөөллөөс хамаагүй өндөр байсан. Дэлхийн олон оронд ийм хандлага ажиглагддаг. Тухайлбал, төсвийн зарлагаа нэмэгдүүлэхийн тулд орлого нь өндөр байх хэрэгтэй. Орлогоо өндөр харагдуулахын тулд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний тооцоог ихээр гаргаж тавьдаг.

-Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт буюу дефлятор нь 20 хувь байна гэдгийг Засгийн газар хүлээн зөвшөөрчихсөн гэсэн үг үү?
-Ирэх оны дотоодын нийт бүтээгдэхүүн нь 18 их наяд төгрөг байгаа. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний дефлятор хэмээх үзүүлэлт нь инфляцийн бас нэг хэмжүүр болдог. Тэр нь 20 хувь байтал, хэрэглээний үнийн индексээр тооцдог инфляц нь 10 хувиас хэтрэхгүй гэсэн мөнгөний бодлогын зорилт дэвшүүлээд байгаа шүү дээ. Нэг нь 10 гэж байхад, нөгөөх нь 20 гэж байгаа нь хоорондоо авцалдахгүй байгааг л бид шүүмжлээд байна. Онолын хувьд дефлятор нь хэрэглээний үнийн индексээс өндөр байж болно. Гэхдээ Монгол Улсын хувьд 2012 онд тийм нөхцөл байдал бүрэлдэхгүй.

-Учрыг нь та дэлгэрүүлэн хэлж өгөөч. Чухам яагаад гэдгийг нарийн тайлбарлуулахыг уншигчид маань хүсэх байх?
-Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний дефлятор нь хэрэглээний үнийн индексээс өндөр байх тохиолдол нь хэзээ вэ гэхээр, Монгол Улсын хувьд алт, зэс, нүүрс зэрэг экспортын гол бүтээгдэхүүний үнэ 2012 онд маш өндөр байвал боломжтой. Бодит байдалд ирэх онд эдгээр ашигт малтмалын үнэ тэгж их өсөх дүр зураг харагдахгүй байна.

-Өнгөрсөн наймдугаар сард манай эдийн засаг 17 хувь давсан өсөлттэй байсан. Өнгөрсөн сард ч энэ үзүүлэлт 20 хувиас давсан байна. Харин энэ нь бодит өсөлт мөн үү. Монгол Улсын иргэдийн амьжиргаанд энэ өсөлт наалдаж чадаж байна уу?
-Эдийн засгийн өсөлт гэдгийг зөвхөн тоон утгаар нь харж болохгүй, чанарыг нь ч харах хэрэгтэй. Жишээлбэл, эдийн засгийн өсөлт нь тоон утгаараа маш өндөр боловч маш өндөр инфляцийг дагуулбал энэ нь мэдээж, бүх хүнд үр өгөөжөө өгөхгүй нь ойлгомжтой. "Далайн түрлэг бүх завийг дээшээ өргөдөг" гэсэн англи зүйр үг байдаг. Энэ зүйр үгийг эдийн засгийн өсөлттэй холбож тайлбарлавал эдийн засгийн өсөлт бүх завийг буюу ард иргэдийг нийтээр нь өргөж, амьжиргааг нь дээшлүүлж байна уу гэдгийг харах хэрэгтэй.

Олон улсын валютын сангаас Азийн улсуудад эдийн засгийн өсөлт иргэдэд нь хүрч байгаа эсэхийг судалсан. Азийн улсуудын эдийн засгийн хөгжил өсөлт 20-30 жилийн өмнөөс эхэлсэн. Эдийн засгийн үсрэлт явагдсан 20 жилийн өмнө ард иргэдэд тэрхүү үсрэлтийн үр өгөөж тэгш хүрч байсан. Гэтэл сүүлийн 10 жилд тэр өсөлт нь ядуу, бага орлоготой иргэдэд бага хүрсэн дүн гарсан.

ЦАЛИНГ ХОЁР ЖИЛИЙН ДОТОР 80 ХУВИАР ӨСГӨЖ БАЙНА

-Тэгэхээр манай эдийн засаг их өссөн гээд байгаа ч ядуу, эмзэг бүлгийнхний хувьд эсрэгээрээ байна гэсэн үг үү?
-Тэгж хэлж болно. Эдийн засаг өссөн ч ард иргэдийн аж байдал тэр хэрээр сайжрахгүй байгаа бөгөөд баян болон ядуугийн ялгаа бүр ихэссэн.

-Иргэдийн цалин, тэтгэврийг ирэх онд нэмэх гэж байна. Та Сангийн сайд байсан бол яах байсан бэ?
-Аз болоход би Сангийн сайд биш юм. Төрийн албаны цалин тэтгэврийг 50 хувиар нэмбэл хувийн хэвшлийнхэн ч ийнхүү нэмэх шаардлагатай болно. Тэгэхээр тэр үед нэмэгдсэн цалин авч байгаа хүний хөдөлмөрийн бүтээмж нь 50 хувиар нэмэгдэж чадсан уу гэдгийг тодруулах ёстой. Зоогийн газрын үйлчлэгч 50 хувиар илүү ажиллана гэсэн үг. Тэгэхээр тийм боломж мэдээж байхгүй. Эцсийн дүндээ цалинг нэмснээр үйлдвэрлэлийн зардал нэмэгдэж, бүтээгдэхүүний үнэ өснө гэсэн үг. Тэгэхээр ядуу, эмзэг бүлгийнхэн илүү өртөнө. Өнгөрсөн онд төрийн албан хаагчдын цалинг 35 хувиар өсгөсөн, ирэх онд 50 хувиар өсгөнө. Тэгэхээр хоёр жилийн дотор цалинг 80 хувиар өсгөсөн боллоо.

ГРЕК, ИТАЛИЙН ХЯМРАЛ МОНГОЛД НӨЛӨӨЛНӨ

-Цалин, тэтгэврээ өсгөсөөр хямарсан Грек болон Италийн эдийн засгийн хүнд нөхцөл байдал хаашаа эргэх гээд байна вэ. Манай улсад хэрхэн нөлөөлөх бол?
-Энэ хоёр улсын нөхцөл байдал Монгол Улсад гурван сувгаар нөлөөлнө. Нэгдүгээрт өрийн хямрал нь цааш даамжраад, Европын эдийн засгийн өсөлт саарвал Азийн олон орны, түүний дотор Хятад, Японы Европ руу гаргах экспорт буурна. Тэгэхээр экспортын бүтээгдэхүүнд орж байгаа түүхий эдийн эрэлт нь буурна. Бидний судалгаагаар Европын эдийн засгийн өсөлт 3,5 хувиар буурахад Хятадын Засгийн газар бодлогын хариу арга хэмжээ авахгүй бол эдийн засаг нь 3-4 хувиар буурна. Энэ нь хоёр дахь суваг буюу Монголын экспортын гол бүтээгдэхүүн зэс, нүүрсний эрэлт багасна гэсэн үг. Энэ утгаар зэс, нүүрсний эрэлт дээр гарах нөлөө нь Монгол Улсад шууд ирнэ. Гуравдугаар суваг нь санхүүгийн зах зээлд чөлөөт эх үүсвэр ч багасна. Ингэхээр Монгол Улсад ирэх ёстой томоохон төслийн санхүүжилт нь ховордоно, олдлоо ч маш өндөр өртөгтэй байна.

Ж.Цогзолмаа