УИХ-ын гишүүн Л.Ган­сүхийн тухай “Дарханы дар­хан түшээ” нэртэй хөрөг нийт­лэл “Монголын мэдээ” сонинд гарсныг

олж үзлээ. Байгаль орчны салбарын хүний хувьд ихэнх зүйлтэй нь санал нийллээ. Харин зарим­­тай нь зөрлөө. “Сон­гог­чид нь түүнд ам сай­тай бай­даг ч Засгийн газарт орж ажилласанд нь их бухимддаг гэнэ. Иргэд сонгогчдоо бухим­дуу­лан байж стандарт бус Засгийн газарт орж ажил­ла­сан нь түүний нэгэн алдаа” гэж бичсэнийг үзээд өөрийн эрх­гүй үзгээ шүүрэн авсан минь энэ.

Том улстөрч бол зөвхөн нэг тойрогт бус нийт улс орны хэмжээнд сэтгэж, тэр хэрээрээ хийж бүтээх ёстой. Тийм ч байдаг. Зах зээлийн нийгэмд амьдарч сурах гэж дээр, дооргүй бужигнан үймж байхдаа бидний монголчууд эх болсон байгальдаа дэндүү ширүүн хандсан нь хойч үеийнх­ний өмнө толгой гу­дайл­гах хамгийн том ал­дааны маань нэг байсаар байх болно. Энэ эмгэнэлт байдал хэдий болтол үргэлжлэх юм бэ гэсэн айдас, дургүйцэл нийгэмд хэдийнэ бий болчихоод байсан бөгөөд гагцхүү тэр бүр хүчтэйгээр илрэн гарахгүй байсаар саяхныг хүрч ирсэн юм. Тэгвэл өвөг дээдсээсээ бүрэн бүтнээр нь өвлөж авсан нутаг усаа үр ачдаа тунгалаг ариунаар нь хүлээлгэж өгөх юмсан гэсэн түмэн олны сэтгэлийн зовнил дангаараа “байгаль хамгаалагч” байж чадахгүй нь ойлгомжтой.

Харин ард олны энэхүү эмзэг­лэл хийгээд шаардлага нь төрийн бодлогод зохих байраа олсон цагт л байгаль хам­гаалал жинхэнэ утгаараа ажил хэрэг болж таарна. Энгийн гэмээр энэ үнэнийг үе үеийн Засгийн газар, бай­галь орчны салбарыг толгойлж байсан олон сайд нар даанч нэг тоож үзээгүй дээ. Бүгд л зоосны нүхээр бүхнийг харж, мөнгө байхад эх орныг худалдаад авчихаж болно гэх нь холгүйгээр аашилцгааж байлаа.

Төр түмэн нүдтэй гэж дот­роо тун олон утгыг нэгт­гэн зангидаж чадсан нэг айх­тар үг байдаг. Өвгөдийн судрыг сөхвөөс энэ үгийн нэг утга нь төрийн түмэн нүд гэдэг нь төрийн үнэнч түшмэд бөлгөө гэсэн нь бий. Одоогийнхоор бол эрхэлсэн ажилдаа эзэн нь болсон шударга үнэнч төрийн албан хаагчид гэсэн үг. Тэгвэл төрийн түмэн нүдний цөөнгүй нь сохорчихоод байсан эдгээр он жилүүдэд тэдний харалган байдлыг далимдуулан монголчуудын маань нэг хэсэг нь төрүүлсэн эхдээ хэзээ дуусах нь үл мэдэг­дэх дайн зарласан. Үүний уршгаар нэгэн цагт онгон дагшин, гоо сайхнаараа дуу­дуулж байсан байгаль эх маань өнөөдөр ямаршуухан бол­чихоод байгааг энд өгүү­лэх нь илүүц биз ээ.

Ийнхүү хамаг бүхний ан­хаарал хаа сайгүй тар­чихаад байс­ныг далим­дуулан байгаль эхээ тонон амьд­рагч­дын бусармаг үйлд­лийг хэн хэзээ зогсоох бол оо гэсэн их хүлээлт бий болж хам­тарсан Засгийн газартай зол­госон юм. Хэдийгээр хам­тарсан цагаасаа эхлээд л хагартлаа хараалгаж, ерөөл­гөсөн ч гагцхүү энэ л зас­гийн үед дээрх их хүлээлт хүсэмж­лэлийн зангилаа тай­лагдаж, устаж алга болох дөхсөн эх нутаг минь аврагдах учиртай байж.

Оны өмнөхөн БОАЖ-ын сайд Л.Гансүх Байгаль орчны тухай багц хуулийн төслийг өргөн барьсан нь уг чанартаа мөнөөхөн байгаль сүйтгэгч хүйтэн сэтгэлтнүүдэд төр төмөр нүүрээ харуулж дайн зарласан хэрэг байлаа. Энэ бол хэн нэгнийг дөвийлгөж хоос­ноор магтах гэсэн явуур­гүй санаа даанч биш. Харин аль эрт хийгдэх ёстой бай­сан, өмнөх олон сайд нарын хийхийг хүсээгүй бас зориглоогүй ажлыг сэтгэл шулуудан барьж авсан хүний тухай юм. Насаараа байгалийн сайхныг хайрлан хамгаалахад бие сэтгэлээ чилээж, басхүү үзэг цаас нийлүүлэн уншигч олны гар дээр байгалийн сэдэвт арав ор­чим ном тавьсандаа баярлан чөлөөт зохиолч,чөлөөгүй хам­гаалагч хэмээн өөрийгөө дөвийлгөн суудаг ахмад байгаль хамгаалагч миний хувьд энэ бол үнэндээ дайн юм. Нөгөө талаараа өнгөрсөн дөр­вөн жилд манай сал­барынхны байгаль хам­гаал­лын төлөө явуулсан тэм­цэл, хийсэн ажлын тайлан юм.

Олон байгаль хамгаалагч миний адил санаа бодолтой байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Учир нь мөнөөхөн байгаль сүйтгэгчид маань өөрс­дийнх нь хүсэл зорил­го, шунал хүслийг нь ха­заар­лан зогсоох хатуу хууль гаргуулахгүйн төлөө бүхнийг хийж байсныг бид бас гадарлах юм. Хуулийг хэдэн хүн сууж байгаад л цаасан дээр бичээд батлаад гар­гачих­даг юм шиг зарим хүн бодох нь бий. Гэтэл аливаа зүйлийг зөв гольдролд нь оруу­лах гэсэн энэ зүтгэлийн ард далд тэмцэл, хичээл зүтгэл, эр зориг басхүү нөр их хөдөлмөр нуугдаж байдаг нь нуухын аргагүй үнэн.

Харин АН-ын ли­дерүүдийн нэг Л.Гансүх хэмээх эрхэм тэрхүү саад бэрх­­шээлээс үл аюун өөрийн найд­вартай баг болох байгаль орчны салбарынхныг ман­лайлан энэ буянтай ажлын ард гарч чадсан. Бай­галь орчны сайд нараас хам­гийн анх удаа Л.Гансүх бай­галь орчны салбарыг уул уурхайн урд нь гаргана гэж зоригтой дуугарсан. Дуугарах төдийгүй зүтгэсэн, үр дүнд хүрсэн. Энэ нь түүний хувьд Засгийн газарт орж ажилласныг нь зөвтгөх хамгийн том зөвтгөл бас үр дүн нь юм. Тэгэхээр зарим хүн Л.Гансүх гишүүнийг Засгийн газарт орсон нь буруу гэж бодож явдаг бол эндүүрэл шүү гэж өөрийн эрхгүй бодогдсон. Магадгүй түүний оронд хувиа бодож, довоо шарлуулсан нэгэн сайд болсон бол байдал хаашаа эргэх байсан бол гэхээс дотор арзасхийх шиг. Өмнө нь бид цөөнгүй сайд төрийн түшээдэд хандаж бай­сан боловч үг маань хий дэмий замхарч байсан болоод сэтгэл маань ийм эмзэг, эм­нэг байгаа хэрэг биз.

Одоо хувь заяа нь Их Хурлын гишүүдийн мэдэлд шилжээд байгаа байгаль орчны багц хууль хэрэгжиж эхэлснээр зах зээлийн нийгэм дэх байгаль хамгаалал жинхэнэ утгаараа хэрэгжиж эхлэх юм. Юм бүхэн зах зээлд орчихоод байхад хэрэглээ нь зах зээлжчихээд хариуцлага нь хаа ч юм бэ гээгдэж хоцор­чихоод байсан нь манай байгаль орчны салбар бай­лаа. Тийм ч учраас уул уур­хайн компаниуд дэндүү даварч, байгаль орчинд тэрбум төгрөгийн хохирол уч­руул­чихаад хариуцлагын асуу­дал яригдахад захирал нь шүүх дээр инээж ирээд л зуун мянган төгрөг шид­чихээд явчихдаг байсан. Арай дэндүү хэрэг шүү. Гэтэл түүнийг хэн ч буруутгаж чадахгүй. Хууль нь тийм юм чинь. Одоо харин тэд тэгж чадахгүй. Тэр­бум төгрөгийн хохирол уч­руулсан л бол тэрбум төгрөг л төлнө. Албаны хэлээр бол бохирдуулагч нь төлбөр төлөгч байя. Төлөхдөө төлсөн шиг төлье. Ашиглагч нь хамгаалагч байя. Ашиглая ч, хамгаалъя ч гэсэн зарчим энэ хуулийн амин сүнс нь болж байгаа юм. Маш ач холбогдолтой энэ хуулийн нэг чухал заалт нь үйлдвэр, үйлчилгээ эрхэлж байгаа бүх байгууллагад байгаль орчны аудитыг жил бүр оруулах тухай юм. Тодорхой стандарт тогтоогоод байгаль орчныг хэт их бохирдуулсан үйлдвэр аж ахуйн газруудын үйл ажиллагааг зогсоох юм. Мөн уул уурхайн компаниуд нөхөн сэргээлт хийдэггүй, хийсэн нэг нь нүглийн нүдийг гурилаар хуурдаг. Тэгвэл энэ явдал удахгүй төгс­гөл болно. Учир нь шинэ хуулиар нөхөн сэргээлтийг өөр компаниуд хийх юм.

Харин байгалийн баялаг ашиг­ласан компаниуд тэдэнд хангалттай мөнгө гар­гаж өгөх үүрэг хүлээсэн. Энэ мэтээр дан ганц байгаль ор­чинд төдийгүй түүнд шүтэн амьдрагч хүн зонын эрүүл энх амьдралд чухал ач холбогдол бүхий энэхүү хуулийг эрхэм парламентчид маань түргэн батлаасай хэмээн хүсэх л үлдлээ дээ. Саяхан БОАЖ-ын сайд Д.Цогтбаатар “Өмнөх сайдын үед өргөн баригд­сан Байгаль орчны тухай багц хуулийг нэн яарал­тай батлах хэрэгтэй бай­на гэж телевизээр ярьж бай­на билээ. Энэ нь нэг талаараа хуулийн үнэ цэн, ач холбогдлыг нь үнэлж өмнөх сайддаа дүн тавьж байгаа хэрэг. Тэгэхээр хуучин шинэ сайд нар танай манай нам гэлгүйгээр нийлж байгаад энэхүү хуулиа хүчтэйхэн зүтгүүлээсэй хэмээн хүсэх байна даа. Төрийн бодлогын залгамж халаа гэдэг ийм л зүйл дээр харагдаж эгэл олонд мэдрэгдэж байх ёстой биз ээ. Төр хүчтэй ч түүний дангаараа хийж хүчрэхгүй ажил цөөнгүй байдгын нэг нь байгаль хамгаалах асуудал гэдгийг соргогоор олж харж чадсан нь Л.Гансүхийн гавьяа гэж хэлэхээс өөр аргагүй. Тийм ч учраас 2008 онд байгаль орчныг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг 700 орчим ТББ-ыг нэгтгэн, Байгаль орчны иргэний зөв­лөлийг байгуулсан нь өдгөө 15 мянган хүнийг эг­нээндээ нэгтгээд байгаа билээ. Нэг ёсондоо 15 мян­ган байгаль хамгаалагч нэмэгд­сэн гэсэн үг гэж хэлэхэд хэтрүүлэг болохгүй нь лавтай.

Төрийн төмөр нүүр гэж бас нэг айхтар үг байх. Бас л олон утгыг агуулсан урт настай, удаан жилийн түүх­тэй, их ухааны үг. Төрийн хатуу гэхээсээ зөв бодлого, шийд­вэр л төмөр нүүртэй гэсэн нэрийг нь утгажуулж бас өндөрт өргөж байдаг учиртай. Төрийн түмэн нүд болсон мөнөөхөн төрийн түшмэдээс дуртай нэг нь бас төрийн төмөр нүүрийг харуулж чадахгүй бөгөөд тэгж чадсан нь харин жинхэнэ монгол төрийн зөв зүтгэлтэн хэмээн алдаршиж байсныг өвгөдийн түүх гэр­чилнэ. Өнөө цагийнхаар бол сайн улстөрч, шударга төрийн түшээ гэсэнтэй утга дүйнэ. Улстөрчид хэдий олон ч жинхэнэ төрийн түшээ болон тодрох нь тийм олонгүй ээ. Олон шал­гуур, сорилтыг давж байж сая улстөрчийн хувьд эрийн цээнд хүрч эцэст нь төр түшилцэх ёстой хүний нэг гэсэн үнэлгээг түмэн ол­ноосоо хүртдэг. Тийм хү­мүүсийн нэг нь яахын арга­гүй Л.Гансүх хэмээн энэ салбарын үүх түүх сайн мууг жирийн нэгнээс арай илүү мэдэх хүний хүний хувьд би ам бардам хэлж байгаа хэрэг. Би энэ хүнтэй нүүр тулан уулзаж байсангүй. Харин хэлсэн ярьсныг нь чи­хээрээ сонсож, хийж бү­тээс­нийг нь нүдээрээ үзэн үнэм­шиж яваа жирийн нэгэн. Тэгээд ч би энд аль нэг намын улстөрчийн тухай гэ­хээсээ илүүтэй монгол төрийн зүтгэлтний тухай са­нал бодлоо илэрхийлсэн хэрэг билээ.

Бичлэгээ “Монголын мэ­дээ” сонинтой санал нийлэх­гүй байгаа зүйлээр эхэлсэн бол харин төгсгөхдөө санал нэг­тэй байгаа зүйлээр төгсгөе гэж бодлоо. Тэнд ингэж бичжээ. “Нам, засаг, эрх баригч, сөрөг хүчний гээд бүгдийнх нь л удирдлагад байж үзсэн хий нь гарсан улс­төрч. Монгол Улсын хөг­жил дэвшил, алдаа оноо бүгдэд нь хамт байлцсан төрийн түшээ. Тэр ч утгаараа Л.Гансүх эрх ашгийн зөрчил гэж юу байдаг талаар тодорхой ойлголттой болсон. Гэтэл уул уурхай эргэл­тэд орж гадна дотны хөрөн­гө оруулалт нь ихэссэн байгаа энэ үед монгол төрд иймэрхүү цочроо нь гарчихсан эрхмүүд байж байх ёстой болов уу.”

Ахмад байгаль хамгаалагч Л.Дагвадорж