Тун саяхан, 2000 онд нийслэлийн хүн ам 773 мянга гаруй буюу одоогийнхоос бараг хоёр дахин бага байжээ. Гэхдээ энэ бол яс тоо биш шүү. Учир нь манайхан 1991 оноос хойш хүнээ тоолоогүй байж байгаад өнгөрөгч 2010 онд хүн амын нэгдсэн тооллого явуулж, иргэний шинэчилсэн бүртгэлд хамруулснаар сая нэг багцаа тоотой болсон билээ.

Харин энэ 773 мянга гэдэг бол сонгуулийн өмнө СЕХ-ноос явуулдаг судалгаагаар гарч ирсэн дам тоо. Гэхдээ л 773 мянга ч гэсэн дөрвөн уулынхаа дунд хавчигдсан нийслэл Улаанбаатарын хувьд “чангадчихсан” тоо. Учир нь социализмын үед манай орос “ах” нар нийслэл хотын төлөвлөлтийг хийхдээ 400 мянган хүн амьдарна гэж тооцож хийсэн юм гэнэ лээ. Бодоход тэр үед нийслэлд 100 мянга орчим хүн л амьдардаг байсан байх л даа. Тэгээд одоо Улаанбаатар хотын дүүргүүдийг холбож байгаа авто замууд, гүний болон ундны усны эх үүсвэр, инженерийн шугам сүлжээ гэх мэт социализмын үед боссон бүтээн байгуулалт, дэд бүтэц маань ердөө 400 мянган хүнд л хүрэлцэхүйцээр хийгджээ. Харамсалтай нь сүүлийн 22 жилийн дотор бид энэ тал дээр юу ч нэмэрлээгүй. Жилийн жилд зуныг хуучин замуудаа нөхдөг, ус дулааныхаа шугамын алдагдлыг багасгах гэж “засвар” нэрээр мөнгө үрж өнгөрөөдгөөс биш, шинээр бий болгосон нь үгүй билээ. Тэгээд ч Улаанбаатар хотын ундны усны нөөц 2015 он гэхэд дуусна гэж байгаа.

Гэтэл ердөө өнгөрсөн 10 жилийн дотор /2000-2010 онд/ нийслэлийн хүн ам 773600-гаас нэг сая 240 мянга болж 60 хувиар өссөн байна. Үүнээс болж замын бөглөрөл, утаа униар, тоосжилт, хөрсний бохирдол мэт нь гамшгийн байдалд хүрч, зөвхөн утааны асуудал нь дангаараа өнгөрсөн өвөл ҮАБЗ-ийн хурлаар хэдэнтээ орж байсныг нийслэлчүүд эрх биш санаж байгаа байх.

Улаанбаатар яагаад утаанбаатар болсон бэ? Ингээд асуухаар хотын удирдлагууд “Бидэнд эрх мэдэл алга, төсөв хөрөнгө ч хүрдэггүй. Бүх зүйлийг дээр Их хуралд сууж байгаа 76 улаан “үхэр” л шийдээд, төсвийнхөө 70-80 хувийг хөдөө орон нутаг руу чирээд байгаа болохоор нийслэл яаж хөгжих вэ дээ” хэмээн хэл амаа билүүдэцгээдэг. Гэтэл үнэндээ сүүлийн 10 жилийн дотор Улаанбаатар хотод 6,4 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн байна гэдгийг Улсын баатар Э.Бат-Үүл барин тавин баримтаар хэлжээ. Жил тутамд багцаагаар 600 тэрбум орчим төгрөгийг үрсэн гэсэн үг. Үүнд улсын болон нийслэлийн төсвийн хөрөнгө оруулалтаас гадна гадаадын зээл тусламж, төсөл хөтөлбөр гээд олон эх үүсвэр орсон нь мэдээж. Хэн нь үрсэн, тараасан гэдэг нь бол өөр асуудал. УИХ, Засгийн газар нь шийдсэн байна уу, нийслэлийнхнийн баталсан төсвөөр урссан уу хамаагүй. Ямар ч байсан энэ хэмжээний мөнгөөр манай дарга нар “гараа угаажээ” гэсэн үг. Яагаад гэвэл хотынхоо хөгжлийг төлөвлөж чадаагүй учраас.

Ухаандаа нөгөө ад үзэгдээд байгаа зам засвар, хаврын хаварт эхлүүлдэг цэцэрлэгжүүлэлт, ус дулааны шугам сүлжээний засвар, дээр нь ганц нэг сургууль, цэцэрлэгийн барилга гээд л явж өгнө. Хамгийн том жишээ нь нийслэлийн төв талбайн баруун талд дүнхийж байгаа хотын захиргааны 15 давхар байшин, тэр байшинг дүүргэж байгаа захиргааны ажилтнууд, нийслэлийн харьяа олон агентлагуудын ахуй хангамж, албан тушаалын цалин пүнлүү. Нэг үгээр хэлбэл хот руу хийх хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх тусам үүнийг дагаад хотын захиргаа л томроод, байснаас биш Улаанбаатар хот өнгөө зассан нь үгүй гэдгийг Улсын баатар маань ил шулуухан хэлсэн. Хувийн компаниудын хөрөнгө оруулалтаар баригдсан цөөн тооны шилэн байшин, яг хуучныхаа загвараар босч байгаа нийтийн орон сууцны хуаран хорооллуудыг эс тооцвол шүү дээ. Тэд нь ч гэсэн хотынхноосоо дутахгүй “хулгайч” болчихсон, барилгаа барихдаа нийтийн эзэмшлийн зам талбай, хүүхдийн тоглоомын талбай, ногоон байгууламж гээд эргэн тойрныхоо бүх зүйлийг сүйтгэж, хулгайлдаг.

Б.Чойжилсүрэн гишүүний “молиго”

Ганцхан жишээ авья л даа. УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн Төв цэнгэлдэхийн ард орон сууцны хороолол барих зөвшөөрөл авч, “Рапид” гэх шинэ хорооллыг эхлүүлсэн билээ. Анх “Ахмадуудын хороолол” барих нэрээр газрын зөвшөөрөл авахдаа хүүхдийн тоглоомын талбай, ахмадуудын амрах сүүдрэвч, авто зогсоол, биеийн тамирын талбай, ногоон байгууламж бүхий есөн байр барина гэсэн зураг төсөл хийж үзүүлчихээд яг барихдаа тулахаар тэр газар дээрээ 26 ширхэг барилга барьсан байх жишээтэй. Юун нөгөө хүүхдийн тоглоомын талбай, ахмадуудын амрах асар, биеийн тамирын талбай. Бие биенээ дэрлэн ёотон шиг шахаж барьсан орон сууцнуудын хоорондуур машин байтугай оройдоо явган хүн зөрж чадахгүй түгжрэл үүсч байхад уу. Б.Чойжилсүрэн гишүүн есөн байшингийн талбай дээр 26 байшин барьж, ашиг орлого нь гурав дахин нэмэгдсэн /метр квадрат нь 810 ам.доллар байгаад 1650 ам.доллар болж өссөнийг оруулбал дахиад зургаа дахин нугалсан ашиг гарна/ байхад энд амьдарч буй оршин суугчид тэр хэмжээгээр хохирол амсч байна аа л гэсэн үг.

НИТХ-д нэр дэвшээд байгаа Э.Бат-Үүл баатар “Улаанбаатарт дэлхийн хотуудад мөрдөж байгаа наад захын стандартыг оруулж ирье. 10 мянган хүн тутамд нэг спорт цогцолбор, 30 мянган хүн тутамд нэг цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах ёстой” гэсэн байна лээ. Яг үүнтэйгээ зэрэгцүүлээд барилга барьж байгаа, бариулж байгаа нөхдөд ч гэсэн наад захын стандарт тавьж өгөх хэрэгтэй байна. 120 айлын орон сууцны гадаа дор хаяж 20 машины зогсоол, хоёр тоглоомын талбай, 500 метр.квадратаас багагүй ногоон байгууламж байна ч гэдэг юм уу. Албан байгууллагын конторын барилгуудад ч гэсэн дээ. Тавиас дээш ажилтантай байгууллага бүрт заавал нэг цэцэрлэгч ажиллаж, 50 метр квадратаас багагүй ногоон байгууламжтай, 20-иос доошгүй машины зогсоол байхаар зураг төслөө гаргаж зөвшөөрөл авдаг, түүнийх нь хэрэгжилт дээр мэргэжлийн хяналтынхан араас нь хөөж торгууль тавих биш, баригдаж байхад нь хяналтаа зэрэг тавиад явдаг байвал яасан юм. Тэр стандартыг барьж чадахгүй гэвэл барилга барих газрыг өгөхгүй, барьсан барилгыг нь ашиглалтад авахгүй байхад л болно шүү дээ.

Түүнээс биш ТҮК-ийн хэдэн шар хантаазтангуудад хотын цэцэрлэгжилт, ногоон байгууламжийг даатгаад хот ногоорно, хүн ам эрүүл болно гэдэг худлаа байна. Төсвийн мөнгөөр жилийн жилд суулгадаг суулгацууд нь ургахаасаа ч өнгөрлөө. Үнэн хэрэгтээ сүүлийн хэдэн жил нийслэлд өрнөсөн “мод тарих” аян, цэцэрлэгжүүлэлтийн ажил хэдэн хүнийг ажлын байртай, хотын удирдлагуудыг цаасан дээр буух тайлантай болгосноос өөрөөр үр дүн нь гарсангүй.

Хотын төлөвлөлтийн тухай Улсын баатар Э.Бат-Үүл “Холыг харж, 2040 онд олимп зохион байгуулна гэж хотоо төлөвлөх хэрэгтэй” гэсэн. Холыг харж төлөвлөх нь сайн хэрэг. Гэхдээ хол, ойрыг хамтад нь харж, холын зорилгодоо ойрын зорилтоо хавчуулж чадвал бүр ч сайн хэрэг. Улаанбаатар улсын нийслэл шиг хөгжих нь нийтийн эрх ашиг юм бол нийслэл хотод амьдарч байгаа иргэн нэг бүрийн эрх ашиг, эрүүл мэнд түүнээс дутуугүй үнэтэй.