хоногийн өмнөөс эхэлжээ. Энэхүү жахар цам нь нууц тарнийн бясалгал дияаны зан үйл бөгөөд тус хийдийн лам хуврагууд арваад жилийн өмнөөс Хүрээ цамын хэлбэрт оруулан өөрийн хөрснөө буулгажээ. Тэд цам гарахаас дөрвөн өдрийн өмнөөс бясалгал дияан, нянба дүва хийж, улмаар жахар цамд хэрэглэх балин тахил, баг өмсгөл тэргүүтнээ адислан, жанлав оршоох “адислага” хэмээх хурал хурдаг. Дараах гурван өдөр хот мандал болон аливаа муу бүхний үндсийг тасдагч сорын балинг дүвлэн бүтээх жахар цамын хурал хурах ба өдөр бүр дотор цам гардаг байна.

Харин 27-ны өдөр гадар цам гарах бөгөөд цамнах газрыг ариусган адисалж, тойрон цамнана. Энэ нь сав ертөнц болон түүн дээр оршин буй шим ертөнцийн мөнх бус чанарыг таньж мэдсэнээр сая ариусал гэгээрэлд хүрдгийг билэгддэг ажээ. Ингээд Дашчойлин хийдийн лам, “Зүүн хүрээ” шашны коллежийн хичээлийн эрхлэгч Ц.Мөнх-Эрдэнийн Хүрээ цамын талаарх тайлбарыг хүргэе.

Хутагт Энэтхэг хийгээд цаст Төвдийн орон, Их Монгол сэлт гурван орныг “Номт гурван орон” хэмээн алдаршуулан нэрлэдэг бөгөөд ийн нэрлэсний учир юун хэмээвэл дээрх гурван орон нь өвөр хоорондоо шашин, соёлын арвин их хэлхээ холбоо, дээдийн номын ариун нандин шүтэн барилдлагыг сайтар тогтоосных билээ. Үүний нэгэн тод илрэл нь Дорно дахины их, бага арван ухааны ай савд багтах “тойрон бүжих” ухаан буюу “цам” хэмээх нууц тарнийн бясалгал дияаны зан үйлийн уламжлал юм.

Цам бүжиг хэрхэн дэлгэрсэн тухай цамын сурвалж бичигт дурдахдаа, цаст Төвдийн орноо бурханы шашныг дэлгэрүүлэхээр анхны сүм дуганаа барихаар зэхэх үед хар зүгийн лус савдгууд харшлан тотгорлож, саад болсонд Энэтхэгийн их багш ловон Бадамжунай нууц тарнийн ёсонд тулгуурлан цам бүжгийг дэглэн гаргажээ. Улмаар цам бүжиглэх зан үйлээр хар зүгийн лус савдгуудыг номхруулан дарж, Төвд оронд бурханы шашин эрдэнийг дэлгэрүүлэхийн эхийг хатгаж, Төвдийн Цогт төгөлдөр Самъяа хэмээх хийдийг байгуулжээ. Түүнээс хойш цам бүжиг улам ихээр дэлгэрсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Харин Гэлүгба ёсны буюу шарын шашны урсгалын гэгдэх цамыг анхдугаар Панчен эрдэнэ Лувсанчойжижанцан богд бээр 1652 онд Дашлхүнбэ хийдэд агь тарнийн дацан байгуулахдаа дэглэн гаргасан гэдэг. Тэрхүү Дашлхүнбэ хийдийн Гэлүгбэ ёсны цамын уламжпал 18 дугаар зууны эхэн үед Монгол оронд дэлгэрсэн ба жахар цам буюу хүрээ цам гэж нэрлэдэг. Энэ тухай амнаас ам дамжин яригдах нэгэн түүхийг өгүүлбээс, Төвдийн Дашлхүнбэ хийдээс залагдан ирсэн Өндөр Хачин хэмээх лам тэр үеийн монгол лам нарын хүсэлтээр жахар цамын уламжлалыг заан өгчээ. Гэсэн ч цамын нарийн увидасыг багтаасан гэх “Дансрүн жамцын гарчим” хэмээх номоо зааж өгсөнгүйд Их хүрээний 12-р хамба лам буюу олноо Жадарын хамба лам хэмээн алдаршсан Агваанлувсанхайдав бээр “Дансрүн жамцын гарчим” хэмээх номыг өөрөө мөшгөн зохиосон байна. Энэ нь цаад эх номтойгоо тун адил болсон гэдэг түүхтэй.

Энэ мэтээс үзвэл хүрээ цам нь хэдийгээр Төвдөөс уламжлагдсан боловч монгол төрх байдал, монгол зан үйлийг нэгэнтээ шингээсэн монголчууд бидний шашин, соёлын нэгэн чухал нандин өв болтлоо хөгжин дэлгэрч чадсан байх юм. Бид бүхний таалан сүслэн дээдлэх гэж буй жахар цам нь нууц тарнийн бясалгал дияаны зан үйл мөний тул цам бүжиг хийх лам нар цам гарахаас олон хоногийн өмнө Их аюулгагч Жигжэд бурхны үүднээс бясалгал дияан, нянба дүва хийж, номын хүчээ улам лавшруулдаг уламжлалтай. Ийнхүү номын бүтээл хийсэн лам хуврагууд цам гарахаас дөрвөн өдрийн өмнөөс жахар цамд хэрэглэх балин тахил, баг өмсгөл тэргүүтнээ адислан, жанлав оршоох “адислага” хэмээх хурал хурдаг. Түүний дараах гурван өдөр жахар хэмээх Эрлэг номун хаан Чойжил бурханы оршин залардаг хот мандал болон, аливаа муу бүхний үндсийг тасдагч сорын балинг дүвлэн бүтээх жахар цамын хурал хурах ба өдөр бүр дотор цам гардаг.

Ийнхүү сүүлчийн гурав дахь өдөр сая гадар цам гарах бөгөөд анхлан үхэл мөнх бусыг илэрхийлсэн Дүртод даваг буюу “Үхээрийн эзэн” гарч ирэн цам цамнах газрыг ариусган адисалж, тойрон цамнадаг. Энэхүү үйлдэл нь сав ертөнц болон түүн дээр оршин буй шим ертөнцийн мөнх бус чанарыг таньж мэдсэнээр сая ариусал гэгээрэлд хүрдгийг билэгддэг.

Цам бүжиг нь нэг талаасаа соёл урлагийн нандин өв мөнөөс гадна аливаа зовлон зүдгүүр, муу бүхний үндсийг таслан амирлуулах зорилготой шашны зан үйл учир зөвхөн нүдээр үзэж баясахаас гадна сүжиг бишрэлээ чандалж, ариусал бясалгалаа эрхэмлэн, эргэл мөргөл, бодрол залбирлаа хичээвэл тус эрдэм гарах нь дамжиггүй билээ. Иймийн учир урьд урьдын мэргэдүүд “цам үзсэн хүний сэтгэл ариусаж, ирээдүй хойчдоо гэгээрэлд хүрэн бурхан бовьсадваа нарын гэгээн дүртэй учрахын ерөөлийн дээд болдог” хэмээн үздэг тул сайны ерөөлөө талбиж, сүслэн дээдэлж үзэх нь эрхэм ажгуу.

“Дүртод даваг” цамын талбайг ариусган адисалсны дараа цамын зан үйлийг муу хорлолоос хамгаалах зүгийг тэтгэгч 15 чогжонг бэлгэдсэн 15 лам хувраг хиур туг барьсаар цамын талбайг тойрон өөр өөрсдийн байрыг эзлэн зогсоно. Үүнтэй нэгэн хамт цамын талбайн төв дунд байрлах сорын асарт гурван өдрийн турш урин бүтээсэн сорын балинг залдаг. Үүний дараа цамын гортигт Хашин хаан хүүхдүүдийн хамтаар гарч ирнэ. Номт орнуудад бурхны шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд Хашин хаан гол өглөгийн эзэн болж, шашин номыг ивээн тэтгэсэний билэг дэмбэрлийг бодолцон цамын дүрд нийт өглөгийн эздийг төлөөлүүлэн энэхүү дүрийг оруулах болсон гэдэг. Ер нь өглөгийн эзэд нь шашин ном оршин дэлгэрэхийн нэгэн гол үндэс болдог ажгуу. Дараагийн цам бол Эрлэг номун хааны элч болох шива буюу буга, махэ буюу бух хоёр шашин номын дайсныг самран түйвээж, үлдэн дарахыг билэгдсэн цоглог гавшгай хөдөлгөөн хийж цамнан бүжнэ.

Ер нь шашин номын дайсан хэмээхийг гаднаас нүүрлэх хөнөөлт дайсан, хортон араатан, хүйтэн мэсийг үл хэлэх бөгөөд харин тэдгээр хор хөнөөлийг өдөөх дотоод муу сэтгэлийг хэлдэг. Үүнд:

1.Шунал тачаал

2.Уур хилэн

3.Мунхаг сэтгэл

4.Биеэ тоох омог

5.Атаа хорсол тэргүүтэй муу сэтгэлүүд багтана.

Үүний дараагаар эд хөрөнгийг аривжуулан сахигч Гонгор, Намсрай бурхад залран ирж, элдэв саад тотгорыг даран амирлуулж, ялангуяа үгээгүйн ядуу зовлонг арилган, эд хөрөнгө арвижуулахын шид бүтээлийг хайрлахыг бэлгэдэн цамнадаг. Түүний дараа Улаан сахиус Жамсран бурханы нөхөд болох Ригбий лхамо болон Лайхан нар цамын тойрогт залран ирж, Жамсран бурханы залрах замыг ариусган тодотгохын дашрамд шашин номын дайсныг дарж, аливаад түйтгэрлэх саадыг арилгахыг билэгдэн цамнана. Үүний дараа Улаан сахиус биеэрээ залран ирж, элдэв зүйлийн дайсан, саад тотгорыг гэсгээн тасдах хөдөлгөөн хийж цамнасаар эргэн залардаг.

Дараагийн цам бол их маха гала Гомбо бурханы нөхөр сэлт болох Чадраа бала, Зина мидра, Дагги раза, Дарагчид дөрөв цамын гороонд залран ирнэ. Энэхүү дөрөв нь лусын найман аймгийн догшин дөрвөн лусыг номхотгон дарж, Гомбо бурханы эрхэнд оруулан, улмаар амьтны тусыг үйлдүүлэхээр дөрвөн зүг найман зовхист зараалаар илгээх байдлыг илэрхийлэн цамнадаг. Ийнхүү цамнасны эцэст их маха гала Гомбо бурхан залран ирж, мөн л шашин номын дайсныг дарж, аливаад түйтгэрлэх тотгорыг арилган цамнах болно. Үүний дараа хутагт Энэтхэгийн номын мэргэдийг илэрхийлсэн хоёр Азар гарч ирэн цамнах бөгөөд энэ нь номт гурван орны шашин номын шүтэн барилдлагыг илэрхийлдэг. Хоёр Азарын дараа урт наст Цагаан өвгөн урт нас, удаан жаргал, өлзий хутаг, буян хишгийг олон түмэнд түгээн элгэмсүү дотноор цамнан бүжнэ.

Урт наст цагаан өвгөний дараа Эрлэг номун хааны элч нар болох Чамбон буюу Цамын ноён, шанаг, аргамба, сэржимба бусад шанаг нарын хамт гарч ирэн дөрвөн зүг найман зовхист орших ад дон бүди шимнусыг сүрээрээн дарах билэгдэлтэй хөдөлгөөн хийж цамнах ба нэн ялангуяа аливаа муу бүхний үндэс болсон муу сэтгэлийг дарахаар цамнана. Дараагийн цам бол Эрлэг номун хаан Чойжил бурханы юүм Заминди залран ирж цамнах ба түүний дараа цамын гол дүр болох Эрлэг номун хаан өөрийн биеэр шашин амьтны дайсан, саад тотгорыг үлдэн дарахаар цамын талбайд гарч ирнэ. Эрлэг номун хаанд тахил сэржим өргөсний дараа бурхад хамтран цамнах ба энэ нь бурханы шашин хийгээд ялангуяа Богд Зонховын судар тарнийн хос ёсны энэхүү шашин эрдэнэ өнө удаан оршин дэлгэрч, эх болсон хамаг амьтан бүхэн энэ яваа ахуй үестээ амгалан жаргаланг эдэлж, эцэс хойтдоо бурханы хутгийг олохын ерөөлийг талбин цамнадаг.

Цамын эцэст аливаа муу бүхний үндэс болсон муу сэтгэлийг таслан дарах билэгдэлтэй сорын балинг галд өргөснөөр хүрээ цамын зан үйл өндөрлөдөг. Цамын зан үйлийг гүйцэлдүүлснээр орон нутагт ган зуд, гай гамшгийн хөнөөл амирлаж, амар амгалан, өлзий хутаг бүрдэх тэргүүтэн тус эрдэм цаглашгүй гарах тул хүрэлцэн ирсэн сүсэгтэн олон бүхэн сүслэн залбирч, хүрээ цамаа таалан соёрхож болно хэмээн Ц.Мөнх-Эрдэнэ ламын тайлбарт өгүүлжээ.

Х.Аянга шуудмн