төрийн эрхэм сайд, түшээд учир битүүлгээр хорлогдож байв. Тэдний нэг нь Монгол Улсын Гадаад явдлын яамны сайд Эрдэнэ дайчин Хошой Чин ван Ханддорж юм. Түүнийг хэрхэн яаж хорлогдсон талаар түүхийн ухааны доктор профессор, академич Ж.Болдбаатарын бичсэн судалгааны бүтээл дээр үндэслэн уншигч түмэндээ хүргэж байна.

ГУРВАН УЛСЫН ХЭЛЭЛЦЭЭРТ ХАНДДОРЖИЙГ ОРОЛЦУУЛСАНГҮЙ
М .Ханддорж Гадаад явдлын яамны сайдын хувьд 1913 оны Бээжингийн тунхгийн дагуу Орос, Дундад, Монгол Улсын гурван этгээдийн хэлэлцээрт бэлтгэж эхлэв. Энэ үед тэрбээр улс орныхоо тусгаар тогтнолыг хөрш их гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлэх талаар дахин шинэ оролдлого хийсэн байна. 1914 оны тавдугаар сард Гадаад хэргийн бүгд эрхлэн шийтгэх яам 1912 оны Орос, Монголын хэлэлцээрийн нэгэн утга бүхий гэрээ байгуулах замаар дипломат ба эдийн засгийн харилцаа тогтоох санал бүхий албан бичгийг Бээжинд суугаа Англи, Франц, Герман, АНУ, Японы Элчин сайдын газруудад илгээжээ. Элчин сайдууд албан бичгийг хүлээн авсан боловч дэлхийн I дайн гарах нөхцөл бүрэлдэж, олон улсын байдал хурцадсан тул дээрх улсуудын Засгийн газар Монгол мэтийн жижиг улсын асуудалтай орооцолдохыг хүссэнгүй. Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын тусгаар тогтнолоо бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлэх гэсэн шинэ оролдлого талаар болов. Тус орны гадаад бодлого хурцдаж, дотоод засгийн эрхийн төлөө тэмцэл илт ширүүссэн байна.

Нэн ялангуяа Шанзудба Бадамдорж тэргүүтний зарим ноёдын явуулгыг тэрээр жигшин зэвүүцэж байв. Богд гэгээн гурван этгээдийн хэлэлцээрт оролцох төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны сайд, Билэгт гүн, Да лам Дашжавыг томилжээ. Ийнхүү Монгол Улсын тусгаар тогтнолын асуудлыг шийдвэрлэх гурван улсын хэлэлцээрт эл асуудлыг голчлон хариуцсан М.Ханддоржийг оролцуулсангүй. Харин Хиагтын гурван этгээдийн хэлэлцээр дээр Оросын төлөөлөгч А.Милнер Богд хаанд захиа бичиж Да лам Дашжавыг Ширнэндамдин, Намнансүрэн, Ханддорж нарын аль нэгээр солихыг шаардаж байв. Энэ нь өөрийн талын хүнийг тавиулах гэсэндээ биш, улс төрийн бодлого дипломат чиг шугамыг ойлгодог, нэр нөлөөтэй зүтгэлтэнтэй хэлэлцээр хийх сонирхолтой байсных биз. Орос, Хятад хоёр дав даруй болох гурван улсын гэрээний агуулгын талаар урьдчилан зөвлөлдөх ямар ч арга хэмжээ аваагүй юм.

Харин Монгол Улсын Засгийн газар хэлэлцээрийн төслийг хэдийнэ сайтар урьдчилан бэлтгэсэн байв. Богд хаан, түүний сайд нар нэгэнт хүчин мөхөсдөж, болбол тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх эс болбол илүү бие даасан, өргөн эрхтэй автономийг олон зорилготой гурван улсын хэлэлцээрт оролцох болсон байна. 1914 оны сүүлчээр Гадаад явдлын яамны сайд М.Ханддорж хэлэлцээрийн төслөө Миллерт гардуулжээ. Чин ван Ханддорж Хиагтад болж буй гурван этгээдийн хэлэлцээрийн явцыг ажиглан өөрийн чиг бодлого, саналаа итгэлт нөхдөөрөө дамжуулсаар байв. Тэрбээр уг хэлэлцээр нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг олон улсын эрх зүйн үндсэн дээр бататгах сүүлчийн боломж гэдгийг гүнзгий ухаарч, сэтгэл зовнин суув.

Хэлэлцээр ид явагдаж байхад Өвөрмонголоос орж ирсэн цахар, түмэд иргэд Оросын шууд заавраар Монголын Засгийн газрын зарим сайд Дотоод Монголыг нэгтгэх, нэгдмэл байр сууринаасаа ухарч эхэлж байна гэсэн сураг мэдээ сонсчээ. Ийм учраас тэд Оросын дипломатуудын даралт шахалтаар Дотоод Монголыг нэгтгэх байр суурь өөрчлөгдсөний гол буруутан нь Сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж нар гэж үзэж, тэднийг баривчлах зорилгоор нууц хуйвалдаан хийж байгааг Оросын тагнуулууд мэджээ. Хүрээн дэх Оросын Консулын хэрэг эрхлэх газрын дарга АП.Хионин Монголын Засгийн газарт эдгээр хуйвалдагчдад хатуу хяналт тавихыг санал болгосон байна.

Нэгэн өдөр Хиагт хотноо гурван улсын хэлэлцээрт оролцож байсан Ширнэндамдин, Цэрэндорж нар зүрх шимшрүүлсэн гунигт мэдээ хүлээн авчээ. Олноо өргөгдсөний тавдугаар оны Цагаан сарын шинийн зургааны өглөө Чин ван Ханддорж 46 насандаа учир битүүлгээр хорвоог орхин оджээ. Тиймээс дэд сайд Б.Цэрэндорж гүн эмгэнэж талийгаач сайдынхаа оршуулгын ёслолд оролцохоор Хүрээ рүү морджээ.

"ХАНДДОРЖ ХОРЛОГДОЖ НАС БАРСАН" ГЭЖ ТЭМДЭГЛЭГДЖЭЭ
Ханд вангийн үхлийн талаар сонин хэвлэл, мөн утга зохиолд янз бүрээр бичсэн байдаг. Тухайлбал, БНМАУ-ын түүхийн нэг ботид Ханддорж хорлогдож нас барсан гэж тэмдэглэжээ. Өвгөн бичээч Г.Навааннамжил "Дайчин Ванд Богдын ордонд болсон дайллагын
үеэр хор өгч амь насыг нь хороосон" гэж бичжээ. Академич Б.Ренчин "Үүрийн туяа" түүхэн романдаа "Шадар түшмэл нь Ханд Чин ванг хааны найранд явахыг хориглосон боловч "-Аа, тэгж очихгүй байж болохгүй болсон. Та хааныг мэднэ шүү дээ. Өнөөдөр хоёр удаа зарлаж, өглөө яаманд, одоо бас манайд хаалгачаа явуулжээ. Заавал очих хэрэгтэй гэж захиулсан. Хэрэв намайг эс очвол хаалгач нар давхиж ирээд, хааны өмнөөс дарс хүргэж ирлээ гээд төрөл арилжих арз заавал амсуулна.

Тэгснээс барсын үүрэнд аз мэдэн очвол дээр биз" гээд явсан хэмээгээд цааш нь: "Хаан, эх дагины зүг толгойгоо дохиж тодхоноор өгүүлрүүн:
-Сайд Ханд Чин ванд арз шагнана гэвэл, өтгөс хийсэн, овортой улцгар их дагина, соёлч ламын өргөсөн өчүүхэн төдий булингар өнгөтэй арзтай шаазан бариад Ханд Чин вангийн зүг хоёр гараар арз барьтал, Ханд Чин ван найган босч, согтуу хүний шаравхийх алхмаар эх дагина хатны өмнө очиж, дээрхийн шагнасан арз хүртэх дүрэм ёсоор сөгдөж, аягатай архийг автал, гэнэт алдаж газар унагаваас, эелдэг сайхнаар мишээж байсан эх дагина хөмсгөө атируулав. Сайд ван бөхийгөөд, асгарсан архийг баруун гарын нэргүй хуруугаар хүрч, духандаа түрхээд, дахин хуруугаа дүрж уруулдаа түрхсэн дүр үзүүлээд босч, хааны хайрласан арзын хишиг хүртсэн ёсоор сөгдөж, гурвантаа мөргөөд, нөсөр байдалтай өндийн босч, уг суудалдаа эргэж суув. Эх дагина дохио өгмөгц, нойрсох лаврангийн хоёр лам хүрч ирээд, Хааныг түшиж нойрсох лавранд залав.

Эх дагина босч гараар салах ёс хийн мэхэсхийгээд, хааны хойноос одмогц Ханд ван босч найган шаравсаар доод давхарлагт хоёр хаалгач ламаар түшүүлэн буув. Ордны хашааны гадна хүлээж байсан хоёр хиа, жаварт удтал хүлээсэн жороо морийг авчирч түшин мордуулав. Ханд ван умард зүг чиглэн явтал хүйтэн салхинд гармагц, архины согтуу нэмэгдэн, гэнэт морио ташуурдан маш хурдан морио жороолуулбаас албаны эцэнхий уяа морьтой хоёр хиа, яахан сайдын хурдан жороо хүлгийг гүйцэх аж. Явган хүн шиг хоцроход, отготой малгайтай хоёр хүн хажуугаар нь шурхийж өнгөрөөд, Ханд вангийн хоёр хажуунаас түшин, салхи мэт довтлон одов. Хоёр хиа морио ташуурдан цочивч сайдын бараа туруу алга болжээ. Хаантан шадар хүнийг явуулж, манай ноёныг түшин хүргүүлэв. Манай ноён юутай заяа буян дэлгэрсэн ноён билээ гэж тэр хоёр хиа ер ажиг сэжиг авсангүй цогьсоор Ханд вангийн хашаанд хүрч ирвэл хаалга дуугарах чимээгээр гэрээс улс гарч ирээд Загд захирагч өнөө хоёр хиагийн барааг хараад гүйн шамдаж

-Ноён хаана байна? гэв,
-Ирсэнгүй юу? гэв
-Та нар ямар солиотой улс билээ?
Ноёноо яав гэж Загдын асуухад хиа нар сандарч, эцэнхий морь ноёны жороо морийг гүйцэж чадсангүй, аргагүй хоцрон гээгдсэн учрыг хэлээд сайн морьтой хоёр хүн хааны ордноос хурдлан гарч, ноёныг хоёр талаас нь түшин давхиж одсоныг яриад:
-Бид, Богд хаан, сайн хүн явуулж манай ноёныг өргөөнд нь түшиж хүргүүлсэн гэж баярлаж явсан шүү гэж үнэнээ хэлэхэд нь Загд гуяа алгадан ташуурдаж,
-Ай халаг, тэр болдоггүй улсаас л ноёноо хамгаал гэж би та нарыг шилж явуулсан юм биш үү. Морь аваад ир. Эрэл хийе! гэж сандрав. Төдхөн арваад морьтой хүн Загд захирагч тэргүүтэй давхин явж сайдаа эрэв. Үүрийн гэгээ шарлах үед Загд, хээр цасанд дарагдасхийн хэвтэж байсан хөөрхий сайдын ясыг олжээ.
Салхинд хүүрийн дээд хоёр талд нь бяцхан хунгар тогтож, ноёны толгойг араас нь хулгай гэзгийн тус, хоёр нүдийг нь суга үсэртэл бялуугаар хага цохиж, хоёр нүд нь суга үсрэн гарч, ангайсан ам нь цас дүүрээд цус шингэн хөлджээ. -Ээ ноёноо бид хамгаалж чадсангүй юутай осол! гэж өвгөн Загд хүүрийн өмнө гашуудан шивэгнэж сөгдөөд, Богд хэдий хаан эзэн боловч улс төрд хаан харцын нэгэн адил дагах хууль бий. Хаанаас ноёныхоо амийг нэхэж заргалдана гэжээ. Доктор С.Пүрэвжав"... Хаант төрийн нэрд гарсан зүтгэлтэн ван Ханддоржийг Жэвзүнбамба хутагтын ордныхон алуулсан гэж талийгаач ноёны хошуу захирагч Загд Даваажав нар би Ханддоржийн ах тойн лам Тойсумжамц нар тэргүүлж заргалдан тэмцэх гэж байсныг хошуу даяараа ярьдаг байжээ." гэсэн байна.

Үндэсний түүхийн архивын сан хөмрөгт "Гадаад яамнаас тэргүүн сайдын дэргэдэх түшмэл Дашдэлгэрийн мэдүүлэн ирснийг үндэслэж "харьяат засаг, сайд хошой Чин ван Ханддорж энэ цагаан сарын шинийн зургааны өглөө мориноос шилмэж, ухаан мэдрэлгүй болсныг шавдан засуулсан боловч ер илаарь болж чадсангүй. Мөн өдөр морин цагт нэгэнт наснаас нөгчив" гэсэн байдаг.

ГАДААД МОНГОЛЫН АВТОНОМИ БА АМГАЛАН БАЙДЛЫГ ТУСГАХ БИЧИГ-Т
Оросын холбооны Буриад улсын Нийгмийн шинжлэх ухааны номын санд хадгалагдаж буй "Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлын тухай бичиг"-т: "Халхын өндөр гэгээн ба
манай төрсөн туйлын сайхан орон нь хятад эрлийзийн хорлолоор цөөдөн барагдах шахжээ. Түүнийг цөөдөн сарниулах муу гоёлоор манай засаг хошуу ба ардын газар орныг булаан авч, нүүдэлчин хятадыг суулгахад хүрсэн аж.
Мөнхүү суртахуунаа умартан хятадууд нь манай шарын шашны үндсийг тасалж, язгуурын тогтоосон засгийн эрхийг булааж, муж байгуулан, бид бүхнээр боол болгон, дотоод Монголын шүтээн мэт сүм хийдийг хоосруулан завджээ. Манай гадаад Монголд улсыг хөгжүүлэхгүй арга мэх үүсгэн хар хятадыг өөртэйгөө дотночлон амраглуулсан ба нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартан тэд нар улсын хулгайчид хортны нам болж, манай мэргэн алдарт засагт хаантан (Содномравдан энэ мэт хаалтан дотор нэрийг тодотгон бичнэ: Ж.Б)-г хорлон алаад залуу бөгөөд баатар сүрт Түшээт хан (Дашням)-ыг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээрийн заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд (Дотоод явдлын яамны сайд) басхүү тэр хулгайчдын гарт цаг бусаар үхэв.

Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд, далай мэт ухаан төгөлдөр Дайчин ван (Гадаад явдлын яамны сайд Ханддорж) бас ухваргүй банди нар, эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерөнд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван (Сангийн сайд Чагдаржав), Бинт ван (Гончигсүрэн) Далай ван (Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн), жич сахалт лам, эдгээр цөм хорлогдсон. Манай Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр, маш ариун тунгалаг оюунт Сайн ноён (Намнансүрэн)-г хорлосон нь даанч өнгөргүй. Муу хоронд хамаг бие нь шарлаж өөд болов.

Манай халхын аль сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг шинэтгэн шийтгэх хүнгүй болгон, хайран тул гар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан, хар хятадын гажуу засгийг хүлээлгэх нь үнэн болов. Хятадаас нууцаар цалин авах банди нар, эрлийз нар манай халхын засгийн нэр сүрийг доромжилж бууруулан хошуу тамгыг хөнгөн болгон тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нэр нүүрт ван, гүнгийн нэрийг шагнаж байна." гэжээ.

ГАРЫН ҮСЭГГҮЙ НЭГЭН ЗУРВАС
Түүхийн ухааны доктор профессор, академич Ж.Болдбаатар бичихдээ: "Мөн улсын түүхийн төв архивт 1915 оноос өмнө бичсэн бололтой огноо, гарын үсэггүй нэгэн зурвас байсан нь онцгой анхаарал татаж байна. Түүнд тэр үеийн Хятадын дээдчүүлийн дунд Монголын тусгаар тогтнолыг устгах талаар санал зөрөлдөж, тэдний нэг хэсэг нь түмэн хар цэрэг илгээж, цөөн тоот монголчуудыг өвдөг сөгдүүлнэ гэж байхад нөгөө хэсэг нь тийнхүү хөрөнгө сүйтгэх хэрэггүй. Гагцхүү үлэмж нөлөө бүхий Богд гэгээн, Ханддорж ван хоёрыг зайлуулчихвал бусад нь дөрлүүлсэн мэт болно..." хэмээн өгүүлсэн байсан гэжээ.

Ш.Батцогт

УЛААНБААТАР ТАЙМС СОНИН

Богд гэгээн, Ханддорж ван хоёрыг зайлуулчихвал бусад нь дөрлүүлсэн мэт болно
Tweet
Bolod.mn