соц нийгмийн их бүтээн байгуулалтын жилүүдэд 44 жил удирдсан XX зууны манлай улс төрийн зүтгэлтэн гэж зүй ёсоор тодорхойлдог. "Эрдэм судлалын төв-Ю.Цэдэнбал академи"-ийн гүйцэтгэх захирал Ц.Ядамсүрэнтэй түүний 100 насны ойг тэмдэглэх ажлын явцын талаар ярилцлаа.

-Танай академи хэдийд байгуулагдсан бэ. Мөн бүтэц, зохион байгуулалтынхаа талаар танилцуулаач?

-Ю.Цэдэнбал монгол төрийн нэрт зүтгэлтэн, Монголын төр засгийг 44 жил удирдсан XX зууны манлай удирдагч хүн. Энэ их хүний үйл хэргийг монгол түмэн, хойч үед бодит үнэнээр нь ойлгуулах, тэр хүний сайн үйлсийг нь мөнхжүүлэх зорилгоор "Эрдэм судлалын төв-Ю.Цэдэнбал академи”-ийг байгуулаад 10 гаруй жил өнгөрч байна.

Манай академи эрдэмтэн мэргэд, төр, урлаг соёл, шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, гавьяат үйлстэн зэрэг 25 тэргүүлэгч, ерөнхийлөгч, тэргүүн дэд болон ерөнхий нарийн бичгийн дарга, гүйцэтгэх захирал гэсэн бүтэц, зохион байгуулалттайгаар дүрмийн хүрээнд ажлаа явуулж байна.

Мөн манай академи бага их чуулган, салбар зөвлөлийн бүтцээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд Монгол Улсын нийгмийн хөгжлийн нэгэн үед улс эх орноо улс төрийн бодлогын хувьд удирдсан Ю.Цэдэнбал гэгч чухам хэн бэ, хүн чанар, эрдэм боловсрол, арга туршлага, ёс зүй, хийж бүтээсэн үйлсийн хувьд ямар хүн байсан гэдгийг тодруулж, түүний сайн үйлсийг түүхэнд мөнхлөн үлдээж, залуу хойч үедээ өвлүүлэн мэдрүүлэх зорилготой.

Манай академи бол монгол түмний ариун сэтгэлийн их хүч дэмжлэг дээр түшиглэсэн аливаа нам эвсэл, улс төрөес ангид төрийн бус байгууллага, манай үйл ажиллагааг монгол хүн бүр ариун сэтгэлээрээ дэмжин хамтран ажиллаж байна. Академийн салбар зөвлөл одоогоор УБ хот болон Увс, Баян-Өлгий, Дархан, Орхон, Дорнод зэрэг аймагт ажиллаж байгаа.

-Академийнхаа үйл ажиллагааны талаар тодорхой яриач?

-Академи байгуулах болсон үндсэн шалтгаан нь Юмжаагийн Цэдэнбал гэдэг хүн Монголын нам төрийн удирдагчаар ажиллах хугацаандаа соц нийгмийн их бүтээн байгуулалтын үед бүтээлч хувь нэмрээ оруулж, хөрш зэргэлдээ хоёр их гүрэн болон социалист системийн орнуудтай найрамдал, хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлэн, хоцрогдсон буурай эх орноо хөгжлийн тодорхой замд хөтлөн удирдаж чадсаныг түүхчилэн тодорхойлох явдал юм.

Мөн улсаа НҮБ-д гишүүн болгож, хоёр ч Үндсэн хууль батлан гаргаж, ард түмнээ бичигтэн болгох, хүн амаа эрүүлжүүлэх, соёл боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт үзэгдэхүйц дэвшил авчирч чадсан, эх орныхоо тусгаар тогтнол, хүн ардынхаа эрх чөлөөг бататгаж, цэрэг армийн хөгжлийг бэхжүүлэхэд гүнзгий анхаарлаа хандуулж чадсан, улс эх орондоо хөдөө аж ахуй, газар тариалан, үйлдвэрлэлийн асар том бодлого хэрэгжүүлэн, улс орондоо бодит дэвшил гаргаж чадсан явдлын үнэн түүхийг нь судлан шинжилж, түүнийг ном товхимол, кино урлагт мөнхлөн үлдээх явдал юм.

Энэ хүний хийж байсан ажил үйлсийг ардчилал шинэчлэлийн эхний жилүүдэд бүхлээр нь харлуулан гутааж, гүтгэн гүжирдэж, хүний нутаг гүний газар нэгэн бодлын цөллөгт явуулж, хийсэн бүтээсэн бүх зүйлийг нь харлуулан залуу хойч үед буруу ойлголт өгөхийг оролдсон тэр асуудлыг судлан зөвтгөж цагаатгах нь академиин гол үүргийн нэг хэсэг юм.

Тус академи Ю.Цэдэнбалын үйл хэргийг сайн мэдэх хамтран ажиллагсад, ойр дотно явсан гадаад, дотоод хүмүүсийн дурсамж сэтгэгдэл, түүний Монголын нам, төр засгийн дээд удирдлагад ажиллахдаа гүйцэтгэсэн үүргийг тодруулж таван боть ном хийсэн. Мөн "Маршал Ю.Цэдэнбал" баримтат уран сайхны кино бүтээсэн байгаа.

Түүний 95 жилийн ойг төр засгийн дэмжлэгээр ёс төртэй тэмдэглэсэн бөгөөд төрсөн нутаг Увс аймгийн музейд амьдрал үйлсийн танхим байгуулж, Улаангом хотод Маршалын нэрэмжит талбай бий болгож, хөшөө босгосноос гадна Улаанбаатар хотод Драмын театрын үүдэнд нэрэмжит талбай байгуулж, суугаа хөшөө босгох зэрэг олон ажлыг зохион байгуулсан.

-Удахгүй 100 жилийн ой нь болно. Ойго угтаж ямар ажил хийх гэж байна вэ?

-Академийн тэргүүлэгчдийн ээлжит хуралдаанаас Ю.Цэдэнбалын 100 насны ойг угтаж хийх ажлын иж бүрэн төлөвлөгөөг боловсруулан ой угтсан ажлын комисс байгуулан ажиллаж байна. Ю.Цэдэнбал 1916 оны есдүгээр сарын 17-ны луу жилд төрсөн хүн.

Ой угтсан ажлын хүрээнд Монголын улс төрийн намуудын хамтын ажиллагаа, монгол түмний ариун сэтгэлийн дэмжлэг чухлыг бодолцож, төр засгийн бодлого, хөрөнгө, хүчний дэмжлэг онцгой чухал байгааг тэмдэглэж хэлмээр байна. Ялангуяа Ю.Цэдэнбалыг ардчилал шинэчлэлийн эхний үед бүх үйлсийг нь харлуулан гутааж, шагнап цол хэргэмийг нь хураах, гүйцэтгэсэн их үүргийг нь үгүйсгэсэн туйлшралыг эргээд цагаатгах асуудал чухал байгаа юм.

Мөн энэ хүн ямар нэг шунал, хувийн сонирхолгүй, өөрийн бүтээлч үйл хэргээ зөвхөн эх орон, монгол төрийн үйлсэд цаг наргүй зориулж байсныг нотлох баримт бий. Өнөөдөр Ю.Цэдэнбалын хувийн өмч гэх ямар ч зүйл, орон гэр, байр байшин, Монгол Улсад байхгүй нь батлагддаг юм.

Иймд энэ хүний гэр музейг байгуулах нь монгол төрийн нэгэн үеийн 50-иад жилийн түүхийг бататган хадгалж, хойч үедээ үлдээмж болгоход энэ хүний 44 жил амьдарсан, 1946 онд ЗХУ-аас барьж бэлэглэсэн гэр байрных нь асуудлыг эрх зүйн хувьд зохицуулж өгөхийг төрийн тэргүүн, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын нэр дээр хүсэлт гаргаад байгааг анхаарч үзнэ гэдэгт бид гүнээ итгэж байгаа юм.

Энэ мэтчилэн Ю.Цэдэнбалын 100 насны ойг угтаж хийж бүтээх асар олон ажлыг амжуулж бүтээхэд манай академийн тэргүүлэгчид болон монгол хүн бүрийн хүчин чармайлт, идэвхтэй үйл ажиллагаа чухал болохыг дурдъя.

Энэ нүсэр, бас оюун ухаан, хүч хөрөнгө шаардсан ажилд Ю.Цэдэнбал академийн тэргүүлэгчдээс гадна манай Монгол Улсын УИХ-ын гишүүд тэс засгийн удирдагчдын гаргах шийдвэр тавих анхаарал онцгой чухал болоосыг энэ ялдамд тэмдэглэж байна. Ю.Цэдэнбалын Монгол эх орноос тусын тулд 44 жил хөдөлмөрлөсөн түүх нь Монголын ард түмний бүтээсэн түүхтэй шууд холбоотой гэж хэлэх хэрэгтэй.

Улс төрийн ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөөний дээд зарчим, зах зээлийн эдийн засаг, хувийн өмчийн эрхийн билэг тэмдэг болсон, шинэ Монголын дээд удирдагч Танд эх орон, ард түмнийхээ сайн сайхны төлөө, ардчилал, шинэчлэл, нийгмийн шударга ёс, гуманизмыг хамгаалах үйлсдээ их амжилт гаргахыг хүсэн ерөөе.

Ю.Цэдэнбал бол Монгол Улсын түүхтэй салах аргагүй нягт холбоотой түүхэн зүтгэлтэн бөгөөд энэ хүний намтар түүх, үйл ажиллагааг судлах нь ХХ зууны Монголын хөгжил дэвшил, зовлон бэрхшээл, сэргэн мандал, алдаа гажуудал, Монголын ард түмний олсон бодит тодорхой ололт амжилтыг одоо үеийнхэн зөв ойлгох, хүндэтгэлтэй хандахад тус болно гэж үзэж манай академи Ю.Цэдэнбалын амьдрал тэмцэлтэй холбогдсон цуврал бүтээлүүдийг бэлтгэн олны хүртээл болгож байгаа билээ.

Соёлтой ард түмэн түүхэнд нэрээ үлдээсэн гарамгай зүтгэлтнүүдийнхээ музейг байгуулж, дурсгалыг мөнхжүүлдэг нь дэлхий нийтийн хүмүүнлэг ёс билээ. Манай академи Таны дэмжлэгтэйгээр Ю.Цэдэнбалын эдэлж хэрэглэж байсан түүхийн ховор нандин дурсгалт зүйлсийг бүрмөсөн үрэгдэж шамшигдахаас нь өмнө олж цуглуулах хүнд төвөгтэй ажлыг хийж, Ю.Цэдэнбалын музей байгуулах ээлжит зорилтыг тавьж байгаа юм.

Ю.Цэдэнбалынхан 40 гаруй жил амьдарсан түүхэн байрыг Ю.Цэдэнбалын музей болгох саналыг бид тавьж байна. Энэ байшин нь Зөвлөлтийн цэргийн ангийнхан хүч хөрөнгөөрөө барьж, гуч, дөчин оны заагаар маршал Х.Чойбалсанд бэлэглэсэн, 1946 онд Х.Чойбалсан Ю.Цэдэнбалд бэлэглэсэн хувийн өмч гэж үзвэл зохих байр юм.

Энэ байшинг барихыг төлөвлөсөн, барьсан, мөнгө зарсан тухай Монголын талын өмчийн баримт байдаггүй, өөрөөр хэлбэл төр, засгийн өмч биш юм. Барилгын зураг төсөл ч улсын архивт байдаггүй, хожим 1950 оны үед нөхөж зурсан зураг л бий ажээ.

Энэ тухай Монголын төрийн ахмад зүтгэлтэн П.Шагдарсүрэн, Т.Ратаа, Д.Моломжамц, Д.Балжинням нар болон Юмжаагийн Цэнд нарын бичсэн тодорхойлолт материал Засгийн газар өргөн барьсан Ю.Цэдэнбалын Академийн 2006 оны албан бичигт хавсрагдсан байгаа билээ.

Ю.Цэдэнбалынхан энэ байранд 1946-1984 он хүртэл байнга амьдарч, 1990 он хүртэл гэр, гал голомт нь хэвээр байсан юм. Энэ байрыг Засгийн газрын ордон, Их Тэнгэрийн харшуудын адил улсын Ерөнхийлөгчийн мэдлийн цогцолбор гэж зарим хүн үздэг ч тийм биш юм. Энэ байранд Ю.Цэдэнбалыг залгамжлагч Ж.Батмөнх явж ороогүй нь тус байрны түүхийг мэдэх ёс төртэй хүний ухаан мөн байв.

Нэг хэсэг "Соёл урлагийн газар" гэдэг байгууллага энэ байранд байрлаж байсан нь энэ байр төрийн Ерөнхийлөгчийн тусгай объект угаасаа биш байсны үнэмшилтэй нотолгоо юм. Монгол Улсын нам, төр, засаг, цэргийг 44 жил удирдсан төрийн тэргүүнийхээ гал голомт, орон гэрт харийн худалдааны пүүсийг нэг хэсэг оруулсан нь Монголын төрт ёсны түүхэнд урьд өмнө нь гараагүй гутамшигтай үйл явдал болсны зэрэгцээ энэ байр Ерөнхийлөгчийн тусгай объект биш байсны бас нэгэн нотолгоо билээ.

1990 онд Ерөнхийлөгч П.Очирбат энэ байранд эзэд нь амьд байхад орж амьдрах болсон нь хүний эрхийг зөрчсөн, хүнлэг биш, соёлтой бус алхам болжээ. Орон сууцыг хувьчлах ажил эхэлж байсан энэ үед өмнөх удирдагчийнхаа гал голомтыг самарч, төрийн болгон нийгэмчилсэн нь инээдэмтэй, шившигтэй үйл ажиллагаа болсон юм.

Монголд хосгүй хувийн номын сан, гэрийн эздийн эдлэл хэрэглэл, бэлэг дурсгалын зүйл, хуучин дотуур хувцас, одон медалиуд, уран зураг, гэрэл зургийн олон зуун цомог зэрэг хүний хувийн өмч хураагдаж, үрэн таран болсон, түүхийн гэрч болох энэ байшин Ерөнхийлөгчнийнх юм шиг болсон түүх эндээс эхтэй билээ.

Ю.Цэдэнбап хүмүүнлэг, ёс төрөө дээдэлдэг хүн байсны хувьд коммунист системийн дарамтаас айлгүй Чингис хаанд зориулсан сүрлэг хөшөөг Хэнтийд босгож, тусгаар тогтнолын үйлсэд оруулсан их хувь нэмрийг нь өндөр үнэлж, феодал юм, төвд юм гэлгүй Богд Жавзандамбын харш, эдлэл хэрэглэлийг нь бүрэн бүтнээр нь үлдээж, музей болгосон нь монголчууд болон гадаадынхны нүд хужирладаг газар болов.

Маршал Х.Чойбалсан насан өөд болсны дараа Ю.Цэдэнбал санаачлан Сүхбаатар, Чойбалсангийн музейг байгуулж, эхнэр Гүндэгмаа гуайд зориулан Төв шуудангийн баруун талд хоёр давхар байшин шинээр бариулан өгч байжээ. Ж.Самбуу таалал төгссөний дараа төрийн тэргүүний амьдарч байсан улсын байранд Нямаа гуай олон жил үргэлжлэн амьдарчээ. Ойрын жишээ ч буй. Гучаад онд хохирсон болон жараад онд хэлмэгдсэн хүмүүст зориулан Хэлмэгдэгсдийн музей байгуулав.

Ардчиллын удирдагч С.Зоригийн санд улсаас хотын төвд хоёр давхар том байшин өгч, Ерөнхийлөгч байсан П.Очирбатад өндөр өртөгтэй өвөл зуны орд харш барьж өгсөн нь ерээд оны түүхийн гэрч болон сүндэрлэж байна. Дайны жилүүдэд яаран сандран барьсан, хүний хуучирч муудсан, эздийн нь сүнс хоргодсон, нэг дан энэ байшинд XXI зууны Монгол Улсын Ерөнхийлөгч амьдрах нь цог жавхлан, хийморь, эрүүл ахуй, аюулгүй байдал, ёс зүйн талаасаа ч тохиромжгүй болжээ.

Энэ байрыг музей болгоод, зэргэлдээ буй, Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын музей байсан хоёр давхар байшинг орчин үеийн маягаар засч, шинэчлээд Ерөнхийлөгчийн Цагаан байшин болговол илүү зохимжтой, нэр төртэй болно гэж үзэж байна. Ю.Цэдэнбалын эх оронч санаачилга, уйгагүй хөдөлмөр, ухаалаг бодлого, удирдлагаар Монголд ямар хэмжээний бүтээн байгуулалт явагдаж, хичнээн барилга, орон сууц баригдсаныг энэ байранд музей байгуулах шийдвэр гаргахдаа харгалзан үзээсэй гэж хүсч байна.

Улс төрийн талаар хэлмэгдэн хохирсон энэ зүтгэлтэн гадаадын коммунист нам, тагнуулын байгууллага оролцсон хуйвалдааны золиос болон Үндсэн хуулийн бус аргаар ажлаас өөрчлөгдөв. Үүний дараахь долоон жилд эх орондоо амьдрах ч эрхгүй, хүний газар насан эцэслэх хүртлээ төр, засгаас тусламж ч авч чадаагүй, өмч хувьчлалд ч оролцоогүй, орон сууцны хувьчлалд ч хамрагдаагүй ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн билээ.

Намын дүрмээ зөрчин намаас хөөсөн, шүүхийн шийдвэргүйгээр эд хөрөнгийг нь хураасан, үндэслэлгүйгээр гавьяа шагнал, цол хэргэмийг нь хураасан нь Монголын ард түмний харуусал гомдлыг төрүүлсэн. Түүний эхнэр А.И.Цэдэн-бал-Филатова Монголын залуу үе, үр хүүхдийн төлөө өөрийн амьдралаа зориулж, их гавьяа байгуулсан боловч Монголын төр, засгаас тэтгэвэр, тэтгэмж авч чадалгүй мөн л насан өөд болсон.

Том хүү нь ч хүний эрх нь зөрчигдөж, улс төрийн гадуурхлын золиос болон ид насандаа таалал төгссөн юм. Монголчууд, ялангуяа өнөөгийн дунд, залуу үеийнхэн, төр, засаг, гайхамшигт энэ гэр бүлийнхэнд хүндэтгэлтэй хандах нь хүмүүнлэг ёс болно гэж бид үзэж байна. Ю.Цэдэнбалын гэр сууцыг нь гэр музей болгож, Ерөнхийлөгчийн номын сан байгуулах Академийн саналыг дэмжиж тодорхой, бодит туслалцаа үзүүлэхийг Танаас хүсч байна.

Төрт ёсоо дээдлэх, өмнөх төрийн зүтгэлтнүүдээ зохих ёсоор үнэлэх, хүний эрх, түүхийн үнэн, шударга ёсны зарчимд үнэнч байх, иргэн хүний асуудалд хүнлэг ёсоор хандахын үлгэр дууриаллыг Та үзүүлнэ гэдэгт найдаж байгаагаа илэрхийлье.

Ю.Цэдэнбалын академийн тэргүүлэгчид