BOLOD.MN - Мэдээллийн нэгдсэн сан


» Үндсэн сайт / Desktop хувилбар /
Сүүлийн үеийн 100 мэдээ

Хэдэн бор малчиндаа баярлалаа

Цас ханзарч, уулс борлож, цаг наашлан хаврын улирал иржээ. Дөрвөн уулын дундах нийслэл Улаанбаатараас бусад, Монголын газар дээр “Хаврын найраг” болсон төлийн дуу цангинаж байна. Хөлдсөн болгон гэсч, амьтай бүр сэргээд урин хавар юутай сайхан бэ. Гэвч энэ жил дэлхий тахалд автаж, тэр нь өдөр, цаг тутам өсөн нэмэгдэж байгаа, басхүү Монголд ч нэвтэрч амжсан талаарх мэдээллийг бид авч байна. Харин энэ түгшүүртэй өдрүүдэд дэлхий Монголыг, монголчууд бид малаараа, 


малчдаараа бахархан байгаа юм. Учир нь юу гэвээс энэ тахлын голомт илэрсэн нутагтай хилийн залгаа, мөнхийн хөрш Монгол Улс аюулт халдварыг тэсэн тэвчиж байгаа нь дэлхийг дэлдийлгэж буй ажээ.

Ийм мэдээ түгэхийн өмнөхөн Ерөнхийлөгч Х.Баттулга гэнэтийн шийдвэр гаргаж, өмнөд хөршид нэг өдрийн айлчлал хийсэн. Ерөнхийлөгч Хятад улсын даргатай уулзаж 30 мянган хонь бэлэг болгон өгч байгаагаа хэлээд иржээ. Залгуулаад дээр дурдсан монголчуудын хувьд тахлыг тэсэх тэвчээрийн дуулиан дэгдсэн билээ. Ерөөс энэ бүхний учиг нь монголчуудын хүнсэндээ хэрэглэдэг малын маханд байна гэдэг дүнг тэд ч, бид ч тавиад байгаа юм.

Дээхнэ Францын нэг эрдэмтэн манай Б.Ренчин гуайгаас  “…Танай монголчууд мах гурил хоёр л идэх юм. Ногоо, жимсийг хүнсэндээ бараг хэрэглэдэггүй юм байна. Тийм үү” гэж асуухад нь “…Францчууд та нар өөрсдийгөө маш их жимс, ногоо иддэг гэж боддог байх. Та нар их л сайндаа арваад төрлийн жимс, ногоо иддэг. Харин монголчууд бид чинь тэр өвс ногооноос 500-гаад төрлийг иддэг юм. Гэхдээ бид та нартай адил химийн бодисоор бордсон ургамал биш, харин байгалийн унаган төрхөөрөө байгаа өвс ургамлыг малаараа дамжуулж боловсруулж хэрэглэдэг юм” гэж хариулсан гэдэг. Үүнийг сонсоогүй монгол хүн үгүй. Ингэж бодож байгаад л малын махаа туугаад байна шүү дээ.

Харин тэр эмийн ургамал, байгалийн аминдэмүүдийг агуулж байдаг мах бидэнд яаж ирдэг вэ. Үүнийг л Улсын нийслэл Улаанбаатар хэмээх дөрвөн уулын дундах жижигхээн хавтгай дээр чихэлдэн шахалдан амьдардаг бид мартсан байгаа юм.

Мал зүгээр мах болдоггүй. Махыг малчид бидэнд бэлдэж өгдөг. Ерөнхийлөгчийн Хятадад бэлэглэх 30 мянган хонь ч хэдэн малчны хотноос л ачигдаж таарна.

Харин малчин хүн малаа маллах гэж байгаль цаг уурын бэрхшээлийг хэрхэн давдаг, хоногийн 24 цагийг яаж зарцуулдаг, хүнээс гарч болох хүч чадлыг хэрхэн өсгөдгийг бид ярихаа больсон байна. Ажил хийнэ гэдгийг дөрвөн хананы дунд суугаад, дэлгэц нүдэхээр төсөөлдөг болчихсон.

Яг өдийд л гэхэд жаахан “хөдөөтэй” нэгэн нь “Хаврын найраг” дууны хачин гоё үгээр, аялгуугаар малаа, махаа ярина. Гэтэл өдийд хэдэн бор малчин маань төлөө хүлээж авахаар цаггүй, наргүй, өдөр, шөнөгүй ажиллаж байна шүү дээ.

Хэдхээн хоногийн өмнө говийг зорьж, садныдаа хоноглохын хооронд бусдын адил мартахаа шахсан малчин хүний хаврыг харчихаад л ирэв. Хавирга нэвт сийгсэн салхитай хаврын зэвэргэн өдөр, энд ч хонь ямаа хургалж ишиглээд, тэнд ч үхэр тугал хоёр яс салж сүйд ээ, сүйд. Гэрийн эзэн, тахлаас болж хичээлээсээ чөлөөлөгдсөн тусад орсон хүүхдүүд, бас туслах малчнаа командлаад тал тал тийш гүйлдэж, эзэгтэй багашаархан хүүхдүүдтэйгээ түмпэн сав хангинуулж, хивэг тэжээл зуурч, зөөж гүйгээд л. Шөнийн бор хоногтоо малын хашаа, төлд барьсан илүү гэрийн хооронд гар чийдэн барьчихаад жим гартал гүйлдэнэ. Бага байхын л мэдэх малчны ажил яг л хэвээрээг үзэв. Мань мэт бол ийм цаг үеэр тэдэнд лай л болсон байх. Гэхдээ монгол хүн байна, урваганахгүй ярваганахгүй. Найрагч Цэндийн Чимэддорж гуайн 1989 онд “Болор цом” авч байсан “Малчин” шүлгийн “…Давхиад очиход цоожгүй айл малчин танайх, Даянд ганцхан цуургагүй сэтгэл малчин таных” гэдэг яг л хэвээрээ байж байна.

Малчны ажил зөвхөн хавар ингэж ундардаг юм биш л дээ. Хавар төл авна, залгуулаад ямаагаа самнана. Зундаа хонь тэмээгээ ноосолж, адуу хөөвөрлөнө. Дураа дагаад наадмаар давхиулах морио уяна. Ажил их ээ. За тэгээд элдвийн өвчин хууч тусахаас урьдчилан сэргийлж, вакцин тарианд хамруулах гээд явж өгнө. Намар болохоор хадлан тэжээлийн ажил гэж лут юм бий. Өвөл ч ажил тасрахгүй. Ундарч л, хүлээж л байдаг. Хотын бидэнд мах болж ирэх ганцхан малыг гэхэд л малчин дор хаяж 4-5 жил адгуулж хариулдаг.

Гэсэн ч хэдэн бор малчин маань “…Малын буян их ээ” гэж хувь заяагаа магтан шүтнэ. Үнэхээр ч малын буян их л дээ. Зундуйн Дорж агсны “…Хэл, хил, мал гуравтайгаа байхад хэн баян, Монгол баян” хэмээсэн чухам үнэн.

Буяныг нь бид өнөөдөр хүртэж сууна. Одоо дэлхийг эзэлж байгаа тахлын үед монгол малын мах гадныхны анхааралд орж, судлагдаж байгаа хүртэл мэдээлэл байна. Хэдэн жилийн өмнө дөө, Асашёорюү Дагвадорж арлын Японы сүмог эзлэн барилдаж байх үед нь япончууд дагаж ирээд баримтат нэвтрүүлэг хийж байв. Тэгэхэд монгол малын мах тэдний анхаарлыг гойд татлаа л гэж байсан.

Зөвхөн мах нь ч биш. Монгол малчны ухаан чадал, авхаалж самбаа, эр зориг гэдэг гайхалтай. Хашаандаа байгаа мянган хонийг ганцхан шилбүүрдэж байгаад хараад тоолчихдог ухаан, ой тогтоолт малчнаас өөр хэнд байдаг юм бэ. Адуун соёлыг дагасан эмнэг сургалт, тав, зургаахан настай хүүхэд 20-30 км замыг хурдан морины нуруун дээр ганц ч зогсолгүй давхиж туулдаг Монголоос өөр хаана ч үгүй гайхамшгууд бий. Тэр хэрээр малчин түмнийхээ ахуй соёлыг дагаж л бид дэлхийд танигддаг юм.  Хамгийн сүүлд Олон улсын спортын сэтгүүлчдийн холбоо (AIPS)-ноос зарласан cпортын гэрэл зургийн “Алтан агшин” дэлхийн уралдаанд 125 орны гэрэл зурагчид 1794 бүтээлээр өрсөлдсөнөөс Ч.Ганбатын “Уурга шүүрлээ” бүтээл гуравдугаар байр эзэлж, хүрэл медаль хүртсэн. Монгол малчны өдөр бүрт байдаг л ахуй. Үүнийг гэрэл зурагчин Ч.Ганбат хальснаа ур чадвартай буулгаж дэлхийд данслагдах жишээтэй.

Ерөөс мал маллах арга ухаан, малын ашиг шимийг зохицуулан боловсруулж хэрэглэх гэдэг тэр чигээрээ шинжлэх ухаан юм. Тиймээс ч малчид маань жилийн дөрвөн улиралд малаа хэрхэн маллаж, адгуулахаас гадна хүнсэндээ, ахуйдаа яаж хэрэглэхээ хүртэл ёстой л “марксизмаар заалгалгүй” томъёолчихсон улс.

Өвлийн идэш, хаврын борц, зуны цагаан идээ гээд монгол хүний үндсэн идээ бий. Түүн дээр зөвхөн сүүнээс ааруул, бяслаг, ээзгий, өрөм, тараг, хатуу идээ хүртэл гаргаж хүртдэг.

Эдгээрийг тоочоод ярихаар ямар тэнэг юм бэ гэж санагдаж магад. Гэвч сүүлийн үеийн монголчуудын дийлэнх маань махнаас бусдыг мэдэхээ больсон байна.

Өнгөрсөн 2019 оны жилийн эцэст малын тоо 70.9 саяд хүрлээ. Өмнөх жилээс 4.5 сая толгойгоор өсчээ. Харин 285 мянган малчинтай гэсэн статистик гарсан байна. Өөрөөр хэлбэл, 285 мянган малчин 72 сая малаа маллаж Монголын дархлааг бүтээж байна л гэсэн үг.

Малын тоо толгой хэт өссөн нь үнэн. Гэхдээ өнөө цагийн хөгжлийн хэмжүүр болоод буй уул уурхайгаас болоод бэлчээр нь хомсдож маллах адгуулахад хүнд болжээ.

Малчид, уул уурхайн компани хоорондын бэлчээрийн төлөөх дайтал тасрахаа больсон. Мал бэлчээрээсээ шахагдаж, малчид тэмцэж буй нь тэр. Үнэндээ уул уурхайн золиос нь малчид, мал болж буй мэт боловч цаагуураа нийт монголчуудын үндэсний эрх ашигт л өнөөдөр биш ч маргааш ужигтай үр дагавар авчирна гэж бодогдох.

За тэгээд, төрөөс малчдаа жаахан харж үзээд гэдэг юм уу, анхаа­раад эхлэхээр хотынхон компью­терийн араас “хуцаж” өгнө шүү дээ. Ноос ноолуурын урамшуулал, тэтгэвэр тэтгэмжийн хөнгөлөлт зэргийг нь ад шоо үзнэ гэж жигтэйхэн. Малчдаа орк хэмээнэ. Гадныханд монгол гэр, мал тэргүүтэй сурталчилгаа хийхээр ичнэ.

Гэвч хэцүү цаг тулахад даяаршил, үйлдвэржилт бус хэдэн бор малчны маань малласан малын мах л аминд орж байгааг та бид харлаа, үзлээ. Мал малчин хоёр бол жинхэнэ монгол дархлаа гэдгийг мэдэрлээ. Өнөөх хэдэн малчин маань Монголыг Монголоороо авч үлдсэн гавьяатай хүмүүс гэдгийг ойлголоо.

Иймээс бид малчдаа дорд үзэх аргагүй. Зүгээр л эрхлүүлэх хэрэгтэй юм. Одон тэмдгээ бүү харамла. Тэтгэвэр тэтгэмжийг нь нэм. Малын мах, сүү цагаан идээний үнийг өндөр болго. Ноос ноолуурын үнийг ч тэнгэрт хадаа. Гадныханд малчдаа, малаа сурталчил. Зүгээр л малчдаа бүх талаар хангалуун байлгах ёстой. Тэгж гэмээнэ амьдрахуйн ухаан төгс, бие сэтгэлийн гоц чадал тэнхээтэй монголчууд хэвээр үлдэнэ.

Эцэст нь монгол дархлааг тээж, монголчуудаа тэжээж яваа хэдэн бор малчиндаа л баярлалаа гэж хэлье.

Б.Дамдин-Очир

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

Хэдэн бор малчиндаа баярлалаа
Бусад мэдээ ▼

1
04-02
Дэлхийн 165 улсад цэцэрлэг, их болон дунд сургуулийн үйл ажиллагааг түр зогсоожээ

2
04-02
СХД-ийн сурагчид үнэгүй дата ашиглан ЭЕШ-д бэлдэх боломжтой боллоо

3
04-02
Баянзүрх дүүрэгт шүлхий өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх вакцин хийв

4
04-02
БЗД 18.958 м.кв талбайд давтан ариутгал хийгээд байна

5
04-02
"Монгол тэмүүлэл" сургуулийн шинэ барилгын ажил эхэллээ

6
04-02
С.Амарсайхан: Төв шуудан, Хөрөнгийн бирж, Улаанбаатар зочид буудлын талбайг нийслэл буцааж авсан

7
04-02
NASA Нарны шуургыг судлах шинэ хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ

8
04-02
Эрдэмтэд ховор хар нүх илрүүлжээ

9
04-02
БНСУ хичээлийн шинэ жилийн нээлтээ цахимаар хийнэ

10
04-02
Бүх мөнгийг нь үрэн таран хийгээд нөхрөө хаясан модель бүсгүй Дэлгэрэнгүйг: http://miss.mn/238836.html

11
04-02
Хаврын чуулганаар Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг баталгаажуулна

12
04-02
Тэтгэвэр ба Шинэчлэл

13
04-02
ТАНИЛЦ: Төрөөс ААН-үүдэд олгож буй ХӨНГӨЛӨЛТҮҮД

14
04-02
Нью-Йорк хотын цагдаагийн газрын 1000 гаруй ажилтан коронавирусээр халдварлажээ

15
04-02
Булган аймагт бага насны хүүхэд мориноос унаж нас баржээ

16
04-02
Эквадорт Covid-19 өвчнөөр нас барсан хүмүүсийн цогцос гудамжинд хаягдаж байна

17
04-02
Далд уурхайн музейн ТЭЗҮ-г баталлаа

18
04-02
Т.Доржханд: Гуравхан сар ажиллах усан оргилуур бидэнд хэрэггүй

19
04-02
Б.Жаргалсайхан: Засгийн газраас авч буй арга хэмжээ сонгуульд зориулсан шоу болчих вий

20
04-02
Иранд халдварын улмаас нас барсан хүний тоо 3000 давжээ

21
04-02
Тусгаарлалтаас гарсан иргэд сураг алдарч эхэлжээ

22
04-02
АН-ынхан төрд бус төмөр торны цаана суух вий дээ

23
04-02
Хашаандаа 269 ширхэг бугын эвэр хадгалж байсан этгээдийг шалгаж байна

24
04-02
Татвар төлөrчдийн анхааралд

25
04-02
Байгалийн хийн хоолойд баярлах болоогүй...

26
04-02
Монгол юугаараа алдартай вэ?

27
04-02
Ц.Элбэгдорж: Би Х.Баттулгыг сөрж өрсөлдөх болно

28
04-02
Монголд шатахууны үнэ 728 – 876-өөр буурах боломжтой

29
04-02
2015 оноос хойш мөнгө угаасан хэрэгт ОХУ-ын иргэнийг шалгаж эхэллээ

30
04-02
Ямар хүн өөрийгөө гэртээ хэрхэн тусгаарлах вэ?

31
04-02
Д.Нарангэрэл: Дархан-Уул, Сэлэнгэ аймгаас тус бүр нэг сэжигтэй тохиолдол илэрлээ

32
04-02
Америк-Мексикийг холбосон хонгилоос $30 саяын үнэ хүрэх хар тамхи илрүүлжээ

33
04-02
Коронавирусийн улмаас 6 долоо хоногтой хүүхэд нас баржээ

34
04-02
Хөл хорионы дүнд Энэтхэгт анх удаа тэнгэр нь цэлмэж, цэнхэртэж эхэлжээ

35
04-02
Солонгос улсад хууль бусаар оршин суугч иргэдийн анхааралд!

36
04-02
Парламент дэгийн хуулиа хэрхэн өөрчлөх вэ?

37
04-02
Нүүрсний худалдааг хэвийн гольдролд оруулахын төлөө ажиллахаар тохиролцлоо

38
04-02
БНСУ-аас монгол иргэдээ авчрах тусгай үүргийн онгоц хөөрлөө

39
04-02
Л.Оюун: Зээл төлөлтийн хугацааг хойшлуулсан нь нүглийн нүдийг гурилаар хуурна гээч л болж байна

40
04-02
Дэд Консулыг хар тамхины бүлэгт элссэн гэж Туркийн цагдаагийхан сэжиглэжээ

41
04-02
С.Баярцогт 2020 оны УИХ-ын сонгуульд нэр дэвших үү?

42
04-02
Японы Fujifilm компани Covid-19 өвчнийг эмчлэх туршилтаа эхлүүлжээ

43
04-02
Коронавирус ба "мораль"

44
04-02
Ерөнхий сайд коронавирустэй “хөтлөлцөх” гэж байна!

45
04-02
Тусгаарлагдсан иргэдийг үзэн ядуулах мэдээлэл хэнд ашигтай вэ?

46
04-01
Хятадын сар судлах төхөөрөмж 420 гаруй метр аялжээ

47
04-01
Тэд бидний тухай: Монголчууд “Ковид-19” вирусний эсрэг үр дүнтэй тэмцэж байна

48
04-01
Коронавируст халдварыг Ховд, Дорнод, Орхон, Дархан-Уул аймгуудад зэрэг оношлох боломжтой боллоо

49
04-01
​Хөл хорьсонтой холбоотойгоор АНУ-ын хэмжээнд алкоголийн хэрэглээ, онлайн худалдаа огцом өсжээ

50
04-01
Авлига, ашиг сонирхлын зөрчилтэй холбоотой 87 гомдол хянагджээ

51
04-01
Б.Махбалд холбогдох хэргийг шүүх хурлыг хойшлууллаа

52
04-01
Ч.Хүрэлбаатар: Төрийн албан хаагчдын НДШ-ийг тэглэхгүй, албан татвараас чөлөөлөхгүй

53
04-01
Халдвар илэрсэн Туркийн ЭСЯ-ны эхнэр хэл ам хийж, ерөнхийлөгчийн тусгаарлагдсан өрөөг голжээ

54
04-01
Антониу Гутерреш: Коронавирусийн тахал бол дэлхийн II дайнаас хойш хүн төрөлхтөнд тохиолдсон хамгийн том хямрал

55
04-01
Ковид19 өвчний улмаас эмчлэгдэж буй өвчтөнүүдийн эмч Ц.Чинбаяр, Б.Дармаа нартай цахимаар мэдээлэл солилцлоо

56
04-01
Коронавирусийн улмаас үйл ажиллагаа нь зогссон ААН-ийн ажилтанд сар бүр 200 мянган төгрөг олгоно

57
04-01
Цар тахал ба санхүүгийн хар зах

58
04-01
Тусгай үүргийн онгоц “тусгай” хүмүүст зориулагдаагүй

59
04-01
4, 9 тоогоор төгссөн машин энэ сард татвараа төлнө

60
04-01
COVID-19: ОХУ нүүр царай таних технологиор иргэдээ хянана

61
04-01
Эсэргүүцлээс үүссэн инээдмийн өдөр ...

62
04-01
Comedy Lab-ийн LIVE тоглолт өнөөдөр болно

63
04-01
Монголын төрийг захирагчид

64
04-01
Сонгох эрхээ өнөөдрөөс өөрсдөө хамгаалъя

65
04-01
Киргизүүдээс өөрсдийгөө толинд харах шиг болсон Монгол хүний сэтгэгдэл

66
04-01
Тархины ажиллагааг өгүүлбэрт хөрвүүлдэг машиныг эрдэмтэд бүтээжээ

67
04-01
Азиудыг үзэн ядах хандлага нэмэгдсээр байна

68
04-01
Гуравдугаар сард 93 сая төгрөгийн татварыг нөхөн төлүүлжээ

69
04-01
НҮБ: Хүн төрөлхтөн хоёрдугаар дайнаас хойш хамгийн том сорилттой тулгарлаа

70
04-01
​Хятадын үйлдвэрүүдийн 90 хувь нь сэргэж, бусад улсууд эдийн засгаа 'аврах' багц хөтөлбөрүүдээ батлав

71
04-01
Инээмсэглэл /сургамжит өгүүллэг/

72
04-01
Монголд архи яагаад ганцаараа дархан эрх эдэлдэг юм бэ?

73
04-01
ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинтэй гар барьсан эмчээс коронавирусийн халдвар илэрчээ

74
04-01
COVID-19: Нигерийн парламентын гишүүд цалингаа хандивлана

75
04-01
Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийг онгоцны буудал дээрээс саатуулан шалгах шийдвэр гарчээ

76
04-01
ЭМЯ: Коронавирусын хоёр халдвар илэрч, Монголд бүртгэгдсэн тохиолдол 14 боллоо

77
04-01
Төсвөө яагаад тодотгох шаардлагатай вэ?

78
04-01
Эрин үеийн сорилт

79
04-01
Улстөрчдийн хобби

80
04-01
Монгол Банкны Ерөнхийлөгчид хариуцлага тооцох хүн алга уу

81
04-01
Д.Нямхүү: Туркийн хоёр иргэнээс коронавирус илэрлээ

82
04-01
Дэлхий даяар халдвар авсан хүний тоо 850 мянга давлаа

83
04-01
Монгол банкны Ерөнхийлөгч ОГЦОР!

84
04-01
Дэлхийн улс орнууд элсэлтийн шалгалтаа яаж авдаг вэ?

85
04-01
COVID-19: Эрдоган долоон сарын цалингаа хандивлана

86
04-01
Батзаяагийн үеэл Баабар, Баабарын үеэл Батзаяа

87
04-01
"Али Баба"-гийн Жек Ма сайн үйлсийн тусламж ирүүлэв

88
04-01
С.Баярын хэрэгт шүүхийн харьяалал тогтооно

89
04-01
Даруулгатай байх нь "дайсан"-аа ялах чухал нөхцөл билээ

90
04-01
Ерөнхийлөгчийн уриалга зүгээр нэг улстөржилт биш

91
04-01
Ц.Элбэгдоржийг энэ сарын 3-нд ирмэгц нь баривчлана

92
04-01
Азийн хөгжлийн банкнаас 1.4 сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлнэ

93
03-31
"Барселона" клубийн тоглогчид цалингийнхаа 70 хувиас татгалзжээ

94
03-31
Барууны орнуудад Ази гаралтай иргэд рүү халдах явдал хэдэн зуугаар бүртгэгдэх болжээ

95
03-31
УИХ-ын хаврын чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дарааллыг тогтоожээ

96
03-31
Хангийн боомтоор нүүрс тээвэрлэж эхэллээ

97
03-31
​'Али Баба'-гаас 500 мянган ширхэг N95 макс хандивлалаа

98
03-31
Гадаадад коронагаар өвчилбөл ХЭН Ч БИШ, Монголд талх шидэж хоол голдог ХААД

99
03-31
Ирэх сонгуулийн зурхай

100
03-31
Дэлхийн гайхамшгаас...