гарчээ. Цар тахлын улмаас эхний хагас жилд гүнзгий хямрал болж, эдийн засагт огцом агшилт явагдсан. Нийлүүлэлт талаас хөдөө аж ахуйн салбараас бусад бүх салбар агшсан ба үүний шалтгаан нь Монгол Улс хоёрдугаар сарын 15-нд хилээ хааж, эрдсийн экспортоо зогсоосонтой холбоотой аж. Уул уурхайг дагаад тээвэр, агуулахын аж ахуйн, үйлчилгээ, худалдааны салбар тэр чигтээ зогсонги байдалд шилжсэн байна. Харин эрэлт талыг зөвхөнЗасгийн газрын үйл хөдлөл удирдаж байв.

Тодруулбал, төсвийн хөрөнгө оруулалт, халамжийн бодлогоор дамжуулан тараасан мөнгийг даган хэрэглээ өсөж байсан бол төсвийн дэмжлэггүй салбарууд унасныг тайлангаас харж болно. Тайлангийн тайлалыг харъя. “Ковид-19” цар тахлаас сэргийлэх арга хэмжээ, мөн айдсын сэтгэл зүйн шокоор хөтлөгдсөн шийдвэрүүд нь экспортод шок үүсгэхийн зэрэгцээ гадаад эрэлт унаж, худалдаа, экспорт 50 хувиар буюу огцом агшсан билээ. Харин хоёрдугаар хагас жилд уналт арай саарч байгааг шинэчилсэн төсөөлөл харуулж байна. Эдийн засгийн агшилт уул уурхайгаас гадна хөнгөн аж үйлдвэр, нэхмэл, ноос ноолуур, арьс шир гээд боловсруулах үйлдвэрлэлд ч ява гджээ. Хамгийн гол нь8 агшилт үзүүлсэн салбаруудад хэчнээн хүн ажилгүй болж байгаа нь тодорхойгүй, эрх баригчид энэ талаар огт ярихгүй байгаа нь харамсалтай. Үндэсний статистикийн хорооны дүн мэдээллээр боловсруулах үйлдвэрлэл 16 хувиар агшсан гэх.

Энэ агшилт хэчнээн хүнийг ажилгүй болгож, амьжиргааг нь доройтуулж байгааг хэн ч мэдэхгүй сууна. Бас хөл хорионы улмаас тээврийн салбарт зорчих хөдөлгөөний урсгал хаагдсан. Тэгвэл энэ нь хэчнээн хүний хөдөлмөр эрхлэлтийг зогсоосон бэ гэдэг мөн л асуулт дагуулж буй. Энэ салбарын хөдөлмөр эрхлэлт буурсан гэдэгт эргэлзэх зүйл алга. Маш олон хүнийг ажлын байраар хангадаг ч цар тахлын нөлөөнд хамгийн их нэрвэгдсэн зочид буудал, нийтийн хоол, ресторан, үзвэр үйлчилгээний салбарын нийт ажиллагсдын тоо яг хэдээр буурсан бэ гэдгийг одоогоор хэн ч бүрэн гүйцэт судлаагүй байна. Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллийг харахад, хөдөлмөр эрхлэлт 108 мянгаар буурсан дүн харагдаж байна. Үүний цаана улирлын нөлөөтэй нэмэгдэж, хасагддаг ажиллагсад орсон. Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар яагаад одоо болтол нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөгчдийн тоон задаргааг нийтлэхгүй байна вэ.

Хөдөлмөр эрхлэлтийн бодлогыг хариуцдаг mсалбар яамны шууд харъяанд байдаг тус газар эдийн засаг, хүмүүсийн амьжиргаа хамгийн эмзэг байгаа энэ цаг үед мэдээллээ ил тод байлгаж, өөрчлөлтийг тогтмол мэдээлж, шийдвэр гаргагчдыг бодит мэдээллээр хангаж байх үүрэгтэй шүү дээ. Албан бус эх сурвалжийн мэдээллээр 10 гаруй мянган хүн албан ёсоор ажилгүйчүүдийн эгнээнд орсон гэгдэж байна. Харин Үндэсний статистикийн хороо зөвхөн бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн тоонд үндэслэн ажилгүйдлийн түвшнийг 6.6 хувь хэмээн мэдээлж байгаа нь амьдралд нийцэхгүй, бүртгэл судалгаа нь дутуу дулимаг ажил хийдэг юм уу гэх хардлага төрүүлж байна. Гэтэл дэлхий дахинд цар тахалд хамгийн их нэрвэгдэж, шууд ядуусын эгнээнд шилжиж, нийгмийн эмзэг давхаргыг тэлэх маш өндөр эрсдэлтэй хэсэг нь албан бус секторын хөдөлмөр эрхлэгчид гэж үзэж буй. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн даатгалын шимтгэл төлдөггүй, тогтсон ажил эрхэлдэггүй боловч амьжиргаагаа залгуулах хөдөлмөр хаа нэг газар хийдэг, цаашлаад ажил хайж байгаагаа албан ёсоор бүртгүүлдэггүй хэсэгт судалгаа тооцоо, төрийн анхаарал туйлаас их үгүйлэгдэж буй.

СЭРГЭЛТ АЖИГЛАГДСАН Ч БАЯРЛАХ БОЛООГҮЙ

Цар тахлын нөлөөллийг бууруулах Засгийн газрын шийдвэрүүд нь үндсэндээ ажлын байрыг хамгаалж, хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжихэд чиглээгүй гэдгийг эдийн засагчид, бизнес эрхлэгчид шүүмжилж байсан. Гэсэн ч ээлжит бус чуулганаар төсвийн тодотголыг батлахдаа Засгийн газрын худалдан авалтыг 2.3 их наяд төгрөгөөр баталсан нь тэртээ тэргүй арай хийн амьсгалж буй эдийн засгаа тэнхээ мэдэн багалзуурдсан хэрэг болов. Энэ тухай дор дэлгэрэнгүй өгүүлэх
учир ингэсгээд орхив. 2020 оны төсвийг хэлэлцэн батлах үеэр төсөв, төлбөрийн тэнцлийн алдагдал давхацвал 2016 оных шиг хямралд хөтлөх учраас дэндүү задгай төсвөө чамбайруулахыг эдийн засагчид, олон нийт анхааруулж байсан. Гэвч энэ жил төсвийн алдагдал 4.8 их наяд төгрөг, төлбөрийн тэнцэл хагас жилийн байдлаар 700 орчим сая ам.долларын алдагдалтай гарч, дээрээс ньцар тахал бизнесийн үйл ажиллагааг царцааж, банк санхүүгийн салбар төрийн асар том дарамтан дор байгаа нь манай эдийн засаг залуураа далайн хар шуурганд алдаж буйгаас өөрцгүй боллоо. Төсвийн алдагдлыг Засгийн газрын байгаа оноогүй, үргүй зардал, попорсон шийдвэрүүд бий болгосон бол төлбөрийн тэнцлийн алдагдлыг урсгал дансны алдагдал үүсгэж байгаа.

Манай улсын урсгал дансны орлого аялал жуулчлал, экспорт, гадаадад байгаа монголчуудын мөнгөн гуйвуулгаас бүрддэг. Гэтэл цар тахлын улмаас одоо экспортоос бусад орлого тэр чигтээ тасалдсан. Экспорт ч сүүлийн саруудад сэргэж байгаа болохоос биш нийт дүнгээрээ өнгөрсөн жилийн мөн үеэс хамаагүй бага байгаа. Дээрээс нь Оюутолгойгоос өөр гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт байхгүй тул урсгал дансны алдагдлыг нөхөх чадал үүнээс илүү гарахгүй. Хамгийн гол нь төсвийн бодлогооновчгүй явсан учраас эдийн засаг, хэрэглээг тэтгэх дотоодын бодит секторуудын өсөлт гэхээр зүйлалга. Үүний зэрэгцээ нийтлэлийн эхэнд дурдсанчлан ажлын байрыг хамгаалах бодлогогүй явж байгаа учраас цар тахлын нөлөө эдийн засгийн макро үзүүлэлт төдийгүй аж ахуйн нэгж, хувь хүний амьдралд ч том цохилт болж буй нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам тодорхой боллоо.

Уг нь Засгийн газарт үр ашиггүй хөрөнгө оруулалтуудаа танаж, төсөвт алдагдал болгосон 4.8 их наяд төгрөгийг банк санхүүгийн салбараар дамжуулан бизнесээ дэмжиж, дундаж давхаргаа хамгаалах бодлогын сонголт байсан. Үүнийг хөл хорио тогтоосон үеэс л хувийн хэвшлийнхэн, эдийн засагчид бас олон улсын байгууллагууд ч анхааруулж сануулсан. Ухаанд нь ухна ишиг үхчихээгүй байсан бол Засгийн газар энэ сонголтыг хийж, цар тахлын нөлөөг саармагжуулах боломж байсан. Тэгсэн бол бид өнөөдөр эдийн засгаа хавьгүй өөдрөгөөр төсөөлөх байлаа. “Ковид-19”-өөс болж бүх улсын эдийн засаг хямарч байгаа. Тиймээс ч ажлын байраа хамгаалах, санхүүгийн салбарыг хуримтлагдсан эрсдэлд орохоос сэргийлэх , зээл тусламж, санхүүжилтийн эх үүвэр нэмэгдэж буй тул хямд үнэтэй санхүүжилт татахын тулд бодлогоо чиглүүлж байгаа.Ажлын байрыг хамгаалж ядуурлаас сэргийлэхгүй бол олон нийтийг хамарсан бослого үймээн гарах эрсдэлтэй. Гэтэл Засгийн газар халамжийн бодлого л хэрэгжүүлсээр байна.

Халамжийн бодлогыг удаан үргэлжлүүлэх тэнхээ төсөвт байхгүй. Тиймээс банкны салбараар дамжуулан компаниуддаа зээл олгож, иргэдээ ажил орлоготой байхад анхаарах бодлогоо яаралтай хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна. Тэгэхдээ цар тахлын нөлөөгөөр уналтад орсон эдийн засгийн бодит секторуудаа сэргээхэд анхаарахгүй бол эдийн засгийн хямралыг хохирол багатай даван туулж чадахгүй. Цар тахлын эсрэг бодлогын арга хэмжээ хэдий чинээ байгаа оноогүй, шуурхай бус байгаагаас эдийн засгийн сэргэлт V, U, L хэлбэртэй байх нь шалтгаална. Манай улсын хувьд L хэлбэртэй байх нь туйлдсан хувийн хэвшил, бүсээ чангалуулсан банкны салбар, зөрүүд Засгийн газраас тодорхой харагдаж байна. Төсвийн тодотгол чанарын ялгаагүй, гадаад өрийн хэмжээ нэмэгдсэн, хувийн хэвшлээ дэмжих, ажлын байр хамгаалах бодлого одоог хүртэл байхгүй байгаа учраас Засгийн газрыг “зөрүүд” гэж тодотгосон хэрэг. Ард түмэн чинь оночтой шийдвэр, мэргэн бодлого, шударга бөгөөд сэтгэл сайд түшмэлүүдийг хүсээд байна шүү дээ. Гэтэл цар тахал нэрийтлээр эдийн засгаасаа том буюу 30.8 тэрбум төгрөгийн гадаад өр тавьчихаад өрийн зарцуулалтаа одоог хүртэл тайлагнахгүй байгаа нь шударга ёс, тэгш зарчимд нийцэхгүй байна. Энэ онд Засгийг газар 800 орчим сая ам.долларыг олон улсын хөгжлийн түнш байгууллагуудаас зээлэхээр төлөвлөсөн. Үүний бараг тэн хагасыг нь авчихсан байгаа. Тэгсэн алтаа 500 хүрэхгүй
хүүхэдтэй сумын төвд 1500 хүүхдийн багтаамжтай сургууль, цэцэрлэг барих, алс хязгаар газарт хоёрын хооронд ганц хоёр км-ийн зам тавих гэх мэт үргүй зардлыг санхүүжүүлсээр байгааг удаан тэвчээд суух боломж алга.

ЗАСГИЙН ГАЗАР 800 САЯ АМ.ДОЛЛАРЫН ЗЭЭЛ АВНА

2020 онд Монгол Улсын Засгийн газар 800 сая долларыг олон улсын хөгжлийн түнш байгууллагуудаас зээлэхээр төлөвлөсөн. Үүнээс эхний хагас жилд 310 сая долларыг нь авсан байна. Тодруулбал, АХБ 30 сая долларыг, үүнээс 1.5 саяыг нь эрүүл мэндийн салбарт буцалтгүй тусламж хэлбэрээр, нийгмийн хамгааллын чиглэлд 26.4 сая доллар, төсвийн цоорхойг нөхөхөөр 100 сая гээд одоогийн байдлаар 160 орчим доллар өгсөн. Үүн дээр Дэлхийн банкнаас 100, ОУВС 99, Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын сан 100, Японы Засгийн газраас 230 сая долларын зээл авсан ба заримаас нь авахаар төлөвлөж буй. Гадаад зээл нэмэгдэж байгаа учраас богино хугацаанд өр томрох нь дамжиггүй. Тиймээс 2021 2023 он хүртэл төсвийн дунд хүрээний хугацааны бодлого ямар байхаас энэ улсын ирээдүй шалтгаална.

Намрын чуулганаар өргөн барих төсвийн төсөл дээр ДНБ-ийг ирэх жил 7.2 хувьд хүрнэ гэсэн төсөөлөл тавьсан байгаа. Харин АХБ-ны танилцуулгад ДНБ-ийг 5.1-д хүрнэ гэж үзсэн. Гэхдээ анхаарал татсан зүйл байна. Энэ өсөлтийн цаана үнэхээр төсвийн орлого нэмэгдэж, зарлага талдаа эмх замбараатай болж, алдагдал буурах уу, нэгдүгээрт. Хоёрдугаарт, Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн бүх шалгуур үзүүлэлтийг нэг жилээр хойшлуулсан. Уг нь энэ жил тэнцвэржүүлсэн алдагдал 5.1 их наяд төгрөг байх ёстой. Гэтэл энэ зорилтыг цар тахлын шалтгаанаар ирэх жил болгоод таацыг нь 12.5 их наядаар баталсан. Тэгвэл ирэх жилийн хуульд заасан 5.1 их наяд төгрөгт барих зорилт биелэхгүй бол дахин төсөвт тодотгол хийх нөхцөл байдал үүсэх үү гэдгийг богино хугацаандаа бодох л асуудал. Төсөв тодотгохгүй хэмээн Сангийн сайд сонгуулийн өмнө болон дараа нь хэлж байсанч өнгөрсөн наймдугаар сард тодотгосон. 2020 оны зургадугаар сард Засгийн газар ОУВС- гаас 99 сая ам.долларын зээл авсан. Энэхүү зээлийг авахтай холбогдуулж хийсэн эдийн засгийн макро төсөөлөл, үнэлгээнд дурдсанаар, Засгийн газар бараа, ажил үйлчилгээнд 2020 онд 1.2 их наяд төгрөг зарцуулна гэж төсөөлжээ.

Гэтэл наймдугаар сарын тодотголоор 1.2 нь 2.3 их наяд төгрөг болсон байв. Өөрөөр хэлбэл, ОУВС-тай хэлэлцэж тохирсон бараа, ажил үйлчилгээ авах зардлаа даруй 1.1 их наяд төгрөгөөр нэмсэн байгаа юм. Асуудлын гол нь хямрал улам гүнзгийрч, алдагдал нэмэгдэж байхад Засгийн газар бараа, ажил үйлчилгээндээ тийм их хэмжээний мөнгө тодотгосон нь гайхмаар. Энэ өсөлт ердөө гуравхан сарын дотор болсон нь бас л эдийн засагчид, шинжээчдийн эрүүг мултлах шахаж байна. Тэрчлэн төсвийн хөрөнгө оруулалт ОУВС-аас зээл авч байх үед 2.4 их наяд төгрөг байсан бол тодотголоор 3.4 их наядаар баталчихав. Эндээс чухам ямар хөрөнгө оруулалтыг нэг их наядаар, ямар бараа ажил үйлчилгээг 1.2 их наядаар өсгөж байна вэ гэсэн асуулт ургаж байна.

http://www.npost.mn/a/170076