хэмжээнд хүрснийг эрдэмтэд мэдээлэв. Ингэснээр гаргийн эко системүүд сэргэх чадвараа алдаж эхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, далай, тэнгис бол байгалийн сэргэлтийн чухал цэг болохыг олон улсын хамтарсан шинэ судалгаагаар тогтоожээ. Нүүрстөрөгчийн давхар исэл усанд идэвхтэй шингэж, хэвийн орчныг бууруулж байгаа ийм нөхцөлд хүргэсэн нь цаг уурын хямралын үр дагавар гэдгийг эрдэмтэд тайлбарлаад үүнийг далайн амьдрал болон эргийн эдийн засгийн хувьд тэсрэх бөмбөгтэй адил сөрөг нөлөөтэй гэжээ. Ийм өөрчлөлтийн үр дагавар хэдийнэ гарч эхэлсэн нь шүр, нялцгай биетүүдийн кальциар баялаг бүтэц нь алдагдаж, хальс, хуяг нь гэмтэж, бяцрах болж, нөхөн үржихүйн бууралт ч ажиглагдаж буй. “Далай, тэнгисүүд хүчиллэгжих үйл явцын талаар олон улсын судлаачид сануулж ирсэн. Таван жилийн өмнөөс зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс давж эхэлжээ” гэж Британийн Плимутийн далайн лаборатори, АНУ-ын Далай, агаар мандлын үндэсний захиргаа, Орегоны улсын их сургуулийн эрдэмтэд дүгнэлтээ танилцуулсан байна. Тус багийнхан сүүлийн 150 жилийн хугацаан дахь цаг уур, мөсний цөмийн өгөгдөл, далайн шинжилгээ, мөн далайн амьдралын загварчлал, ажиглалт зэргийг үндэслэсэн ийм дүгнэлтэд хүрсэн аж.

Далайн усны 60 орчим хувьд хүчиллэг орчин давамгайлжээ. Тэр дундаа эндхийн “оршин суугчдын” дийлэнх нь амьдардаг хамгийн таатай бүс буюу 200- гаад метрийн гүнд усны өгөгдөл онцгой түгшүүр төрүүлж байна. Далайн хоол, тэжээлийн сүлжээнд гол үүрэг гүйцэтгэдэг шүрэн хад, гүн далайн амин чухал экосистемд нөлөөлж байгаа эл үйл явцыг удаашруулах ганц зам бол нүүрстөрөгчийн ялгаруулалтыг нэн даруй асар их хэмжээгээр бууруулах явдал гэдгийг эрдэмтэд онцлов. Үүний зэрэгцээ хамгийн эмзэг төрөл зүйл, тэдний амьдардаг бүс нутгийн хамгааллыг эрчимжүүлэх шаардлагатайг Далайн хүчиллэгжилттэй тэмцэх олон улсын холбооны захирал Жесси Тернер чухалчилсан байна. Хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй нүүрстөрөгчийн давхар ислийн ялгарлын 30, хүлэмжийн хийгээр хуримтлагдсан илүүдэл дулааны 90 хувийг далай, тэнгис шингээж авдгийг хэдийн тогтоосон. Ийнхүү далайд “живсэн” дулааны нөлөөгөөр мөсөн хучлага хайлах, ус уурших зэргээр эргээд агаар мандлыг “буцалгадаг”.

Далайн орчны тэнцвэрт байдлын талаарх судалгааны хүрээнд хийсэн америк эрдэмтдийн тэмдэглэснээр далайн чимээ шуугиан хүчиллэг чанарыг нь “хэлдэг” аж. Далайн “шивнээ” хөлөг онгоц, амьтан, давлагаа гэхчлэн олон төрлийн дуу чимээнээс үүдэлтэй. Орегон мужийн их сургуулийн эрдэмтэд энэхүү дуу чимээг далайн хүчиллэгийг судлах хэрэгсэл болгох арга боловсруулсан байна. Үүнийг акустик арга гэсэн талаар “Geophysical research journal: Oceans” сэтгүүлд нийтэлжээ.

Далай, тэнгисийн усны тэнцвэрт найрлагын өөрчлөлт, орчны бохирдол, доройтолд хүний үйл ажиллагаа хамгийн их нөлөөтэй. Энэ талаарх судалгаануудад дурдсанаар усан тээвэр далайн экосистемд асар сөрөг дагавартай бөгөөд онгоцнуудын хөдөлгүүрээс ялгарах утаа, бохир болон балласт ус (хөлөг онгоцны тогтвортой байдал, далайд гарах чадварыг сайжруулахын тулд тусгайлан савласан шингэн), газрын тосны тээвэрлэлтийн ослын үед хаягддаг өч төчнөөн хорт бодис, онгоцны металл, хуванцар хаягдал гэхчлэн тоочвол шалтгаан мундахгүй. Түүнчлэн техникүүдийн хөдөлгүүр болон бусад эх үүсвэрээс гарах дуу чимээ бол маш аюултай бохирдол. Үүний улмаас далайн амьтдын нүүдлийн зам, үржлийн үйл явц алдагддаг. Далайн тээврүүдийн үүсгэдэг давлагаа загаснуудын үр төлөөс эхлээд олон организмыг устгах боломжтой долгион бий болгодгийг тогтоосон. Далайн тээврийн нэгэн төрөл болох загасчлал, агнуур бол экосистемд онцгой нөлөөтэй. Даац хэтрүүлэн агнах, тор татаж зорчих хөдөлгөөнийг зориуд саатуулах, таслах нь далайн ёроолыг сүйтгэж, эмзэг экосистемийг маш ихээр сүйтгэдэг. Сүүлийн үед далайд цэргийн сургуулилалт хийх нь олширч буй. Энэ бол том сүйрэл гэдгийг судлаачид онцолдог. Хүний буруугаас ийнхүү сүйдэж буй далайнууд харин бидэнд өртэй мэт. Дэлхийн хүчилтөрөгчийн талаас илүү хувийг далай дахь жижиг амьтад үүсгэдэг бол. Далайтай холбоотой өөр хэдэн мэдээллийг товчлон, багцалж хүргэе. Эдгээрийн талаар энэ салбарын нэртэй сэтгүүлүүдэд өнгөрсөн аравдугаар сард болон заримыг нь хэдхэн өдрийн өмнө нийтэлсэн буюу “халуунаараа” байгаа мэдээ юм.

Оросын ШУА-ийн Далайн гидрофизикийн хүрээлэнгийнхэн далайн фронтын өөр нэгнөлөөллийг тогтоожээ. Далай судлалд фронт гэсэн ойлголт бий. Энэ нь хоёр өөр усны массаас үүдэлтэй хил хязгаар. Өөрөөр хэлбэл, өөр өөр шинж чанартай усны хилийн огцом температур, давсжилтын өөрчлөлтийн бүс нутаг юм. Эдгээр бүтэц нь уур амьсгалын үйл явц, далай дахь дулаан дамжуулалт, экосистемд ихээхэн нөлөөлдөг. Энгийн үгээр бол хиллэж байгаа далай, тэнгис, гол, мөрний ус нэгэндээ уусаж, хоорондоо огт холилддоггүй. Фронтын үүсэл нь физикийн олон үйл явцаас хамаарч хоорондоо ялгаатай. Ийм хилийн өргөн нь зуугаас хэдэн арван километр хүртэл хэлбэлздэг бөгөөд далай, агаар мандлын хооронд эрчимтэй харилцан үйлчилдэг бүсүүд юм.

Тэгвэл орос мэргэжилтнүүд “Далайн хил хязгаар нь зөвхөн температурын шинж чанараараа ялгаатай усыг тусгаарлаад зогсдоггүй. Цаашлаад улирлын температурын хэлбэлзэлтэй өөр өөр бүс нутгийн хил хязгаар ч болж үйлчилдэг. Тасралтгүй 1958-2021 онд буюу 64 жилийн хугацаанд хийсэн далай, далайн мөсний сар тутмын загварчилсан өгөгдөл, дэлхийн өнцөг булан бүрээс авсан ажиглалтын мэдээллийг багцлан нэгтгэсэн санд үндэслэн ийм дүгнэлтэд хүрсэн. Фронтын орон зайн тархалтыг улирлын чанартай усны температурын өөрчлөлттэйхарьцуулж, эдгээрийн хооронд нягт харилцан хамаарал байгааг тогтоож, тоон үзүүлэлтээр тодорхойлсон. Эдгээр үр дүн нь далайн биологийн хувьд чухал ач холбогдолтойгоос гадна цаг уурын судалгаа, урьдчилсан мэдээний загварыг сайжруулахад чухал түлхэц болно” гэж тайлбарлажээ.

Шинэ Зеландын эрэг орчмын газар хөдлөлтийн хагаралтай холбоотойгоор Номхон далайн 3.2 километрийн гүнд их хэмжээний усны нөөц байгааг олон орны геологичид тогтоожээ. Уг хагарал ойролцоогоор 125 сая жилийн тэртээд галт уулын дэлбэрэлтийн нөлөөгөөр бий болсон гэж үздэг. Далайн гүн дэх “шинэ” усан санг газар хөдлөлтийн гурван хэмжээст судалгаа, өрөмдлөг ашиглан нээжээ. “Science аdvances”-д мэдээлснээр газрын доорх энэ мэт усан сан нь ойролцоох газар хөдлөлтийн идэвхжилийг бууруулж, “зөөлөн” нөхцөл бүрдүүлдэг бөгөөд ингэснээр тектоникт учрах аюул харьцангуй багасдаг байна.

ДАЛАЙН ТҮВШНИЙ ӨСӨЛТИЙГ СААРУУЛАХ БОЛОМЖТОЙ

Цаг уурын өөрчлөлтийн улмаас далай, тэнгисийн түвшин сүүлийн үед улам нэмэгдэж буй нь хүн төрөлхтний хувьд бас нэгэн аюул. Дэлхийн хэмжээнд хийсэн судлаачдын мэдээллийн нэгтгэсэн санд өгүүлснээр далайн түвшний өсөлт XIX зууны дунд үеэс илт ажиглагдахболсон. ХХ зууны үед 17 см-ээр нэмэгджээ. 1992- 2019 онд далай янз бүрийн нөхцөлд өссөн бөгөөд сүүлийн 32 жилд гэхэд л 3.2-3.4 мм-ээр дээшилсэн байна. Үүний гол шалтгаан нь дэлхийн дулаарал. Тиймээс дулаарал, үүнтэй уялдаатай асуудлуудыг “аргамжих” арга, технологийг олон улсын түвшинд зогсолтгүй хийсээр ирсний үр дүнд далайн “өндрийг” бууруулах арга олоод буй. Гэхдээ үүнийг тийм ч хангалттай гэж дүгнэхэд учир дутагдалтайг зарим судлаач өгүүлжээ. Юутай ч шинэ судалгаанаас харвал далайн түвшнийг богино хугацаанд бууруулах өдгөөгийн бодлогоор бол 2090 он гэхэд өсөлт ойролцоогоор 0.3-0.6 метр байх боломжтой гэнэ. Гэхдээ энэ нь зөвхөн дулаарлыг хязгаарлах бодлоготой уялдах нөлөөлөл бөгөөд хэрэв бусад арга замыг хайж чадвал үүнээс ч үр дүнтэй байх ирээдүй бий аж. Ийм судалгааг Олон улсын хэрэглээний системийн шинжилгээний хүрээлэн (IIASA), Бельги, Британи, Герман, Нидерландын эрдэмтэд хамтран хийснийг “Nature сlimate сhange” сэтгүүлд нийтлэв. Далайн түвшин урт хугацаанд 0.6 хүртэл метрээр нэмэгдэх үрдүн, цаашдын төлөвлөлтөд чухал нөлөө үзүүлнэ. Үүний үр дүнд нам дор эргийн бүс, арлууд живэх эрсдэл буурах магадлалтай.

Нарны аймгийн гурав дахь гараг дэлхийн гадаргуугийн бараг 71 хувийг далай, тэнгис, мөрөн, гол бүрдүүлдэг. Ердөө 29 хувь буюу барагцаагаар 149 сая ам км нь хуурай газар. Тэгвэл 71 хувьд хэчнээн далай, тэнгис багтдаг вэ. Мэддэг хэрнээ “мэддэггүй” энэ талаарх сонирхолтой баримтуудыг толилуулъя.

Манай гараг таван далайтай. Номхон, Атлантын, Энэтхэгийн, Өмнөд болон Хойд мөсөн далай. Судлаачдын цөөнх Өмнөд туйлын буюу Антарктикийн далайг Номхон, Атлантын, Энэтхэгийн далайн хэсэг гэх нь бий. Мөн Арктик буюу Хойд туйлын далайг Атлантын нэгээхэн хэсэг болох тэнгис гэж үздэг бөгөөд энэ нь өдгөө ч нэг саналд хүрээгүй асуудал.

Далай гэсэн тодотголтой усан сангийн гүн 3000-аас дээш метрээр хэмжигдэх бол давсжилт нь дунджаар 3.5 хувь байдаг. Эдгээр усан сангийн агууламжид 20 сая тонн алт, 35 тэрбум тонн мөнгө бий. Мөн ёроолд нь гол, мөрөн, хүрхрээ ч байна. Хамгийн том хүрхрээ нь Гренланд, Исланд улсыг тусгаарладаг Данийн хоолойд бий.

•Номхон далай гаргийн гадаргуугийн 32 хувийг бүрдүүлдэг, 178 684 сая ам км. Энэ нь нийт хуурай газрын хэмжээнээс том. Хойд болон Өмнөд Америк, Еврази, Австрали, Антарктидтай хиллэдэг, барагцаагаар 25 000 аралтай эл далайн нутаг дэвсгэрт дэлхий дээр “шинэ” өдөр эхэлдэг 180 дахь меридиан болох Олон улсын огнооны шугам хамаардаг. Өргөний хувьд 19 800 км буюу сарны голчоос тав дахин их. Гүн нь дунджаар 3984 метр. Үүнээс хамгийн гүн цэг болох Марианы суваг нь 10 994 м. Номхон далайд 31 тэнгис нэгддэг.

•Хойд, Өмнөд Америк, Еврази, Африк, Антарктидтай хиллэж 91.66 сая ам км талбай ээзэлдэг, 3736-8742 (хамгийн гүн хэсэг нь Пуэрто Рикогийн хонхор) метр гүн Атлантын далай түрлэгээрээ алдартай. Далайн хойд хэсэгт түрлэгийн өндөр 18 метрт хүрдэг нь “дэлхийн аварга” хэмжээ. Хамгийн шорвог буюу 35.4 хувийн давслаг энэ далайн гадаргуу байнга нэмэгдэж буй. Далайд гарцгүй цор ганц тэнгис Саргассогийн өлгий нутаг болсон энэ усан сан Панамын сувгаар Номхон далайтай холбогддог, хойд хэсгээрээ ихэвчлэн мөсөн уултай бөгөөд бүх цаг уурын бүсэд оршдог учраас загас олборлолтын 40 хувийг энд хийдэг. Атлантын далайд 18 тэнгис нийлдэг.

•Энэтхэгийн далай бол XIX, XX зуунд олон зохиолч роман, тууж тэр дундаа зөгнөлт бүтээлдээ дүрсэлсэн аймшигт наймаалжны өлгий нутаг. Үүссэн хугацаагаараа хамгийн залууд тооцогддог, 3711-7729 метр гүн, 76.2 сая ам км талбай бүхий энэ усан сан гийн сав газарт дэлхийн хамгийн шорвог Улаан тэнгис багтдаг. Африк, Австрали, Антарктид, Евразитай хиллэдэг Энэтхэгийн далайд үе үе байгалийн хачирхалтай үзэгдэл тохиолддог. Усны гадаргуу дээр гэрэлтсэн тойрог үүсэж, үүний нөлөөгөөр цэнхэр цагаригтай мэт харагддаг. Эл үзэгдлийн нууцыг гэрэлтдэг бактериудын нөлөө гэж таамаглаж байна. Гэвч цагариган хэлбэр үүсгэдэг механизмыг нь тайлбарлаж чадаагүй. 1938 онд дэлбээ бүхий сэрвээтэй загас олдсон нь барагцаагаар 10 сая жилийн өмнө мөхсөнд тооцсон байжээ. Дэлхийн загасчлалын ердөө таван хувийг эндээс олборлодог нь давуу тал. Замбези, Шат-Эль-Араб, Инд, Ганга, Брахмапутра, Иравади зэрэг том мөрөн цутгадаг тус далай хоёр урсгалтай. Нэг нь хойд буюу цагийн зүүний дагуу, нөгөөх нь Экваторийн өмнөд хэсэгт цагийн зүүний эсрэг чиглэлтэй нь бас сонин. Дэлхийн гурав дахь том, хоёр дахь хамгийн гүн энэ далайд 11 тэнгис шингэдэг.

•Хойд мөсөн далай

“Хэвлийдээ” дэлхийн газрын тосны нөөцийн дөрөвний нэг, мөн нэг ихнаяд шоо метр байгалийн хий агуулж буйгаараа том гүрнүүдийг “гижигддэг” мөсөн “гараг”- ийн талбай 14.8 сая ам км. Усны дундаж температур нь цельсийн 2.2 градус, ихэнх хэсэгтээ тав хүртэл метр зузаан мөсөн хучлагатай, 1225-5527 м гүн. Улирлаас хамааран давсжилтын хэмжээ нь хэлбэлздэг, зундаа нар жаргадаггүй тул 50 хүртэл хувиар “гэсдэг” эл усан сангийн ургамлын аймгийн дийлэнхийг замаг бүрдүүлдэг. Цагаан баавгайн нутаг Арктикийн далайн мөсөн бүрхүүл хайлбал дэлхийн далайн түвшин 10 метрээр нэмэгдэх нигууртай. АНУ, Дани (Гренланд), Канад, Исланд, Норвеги, Оросын нутаг дэвсгэрийн “хөвөөгөөр” оршдог Хойд мөсөн далайг олон улсын бүсэд тооцдоггүй нь хачирхалтай. Ийм онцлог статус нь дээрх зургаан улсын хоорондын тохиролцоогоор зохицуулагддагтай холбоотой.

•Өмнөд мөсөн далайнгүн 5805 метр, талбай нь 20 327 сая ам км. Оцон шувуудын орон Антарктикийн усан сан Номхон, Атлантын, Энэтхэгийн далайтай нийлдэг шугам учраас энд их шуургатай байдаг. XVII зууны үед газрын зурагт тусдаа далай гэж тэмдэглэгдсэн ч 2000 онд л Олон улсын гидрографийн байгууллагын гишүүн орнууд бие даасан тав дахь далай гэж “өрх тусгаарлаж” өгчээ. Судлаачдын барагцаалснаар 200 000 хүртэл жижиг мөсөн уул хөвж байдаг энэ далайн хамгийн гүн цэг 8264 метр буюу Эверест (8848)-ээс арай намхан гэсэн үг. Энэхүү “отгон” далай геологийн тогтцын хувьд ч харьцангуй залуу, тодруулбал 30 сая жилийн өмнө эх газрын шилжилтийн үр дүнд үүссэнийг тогтоожээ.

Тодруулга:

Манай гараг 50-100 тэнгистэй гэсэн статистик бий. Эдгээрийг эх газрын, арал хоорондын, захын тэнгис гэж ангилна. Яг хэд байгааг нарийвчлан гаргах боломжгүй нь судлаачид санал нэгддэггүйтэй холбоотой. Хэмжээгээрээ эхний 10-т эрэмбэлэгддэг тэнгисийг танилцуулъя.

•Саргассо тэнгис

Тэнгисийн усан үзэм хэмээдэг саргасс замаг хамгийн их буюу 11 сая хүртэл тонноор агуулагддаг учраас ийнхүү нэршсэн энэхүү усан сан долоон сая ам км, гүн нь 6995 м. Хөлөг онгоцнууд замагт “шигдэх” нь элбэгээс гадна энэ тэнгисийн дээгүүр маш өвөрмөц салхилдаг нь хачирхалтайг судлаачид тэмдэглэсэн байна.

•Филиппиний тэнгис бол хамгийн гүнд тооцогддог. Марианы сувгийнх нь гүн далайн түвшнээс доош 11 034 метр. 5726 сая ам км буюу Египетийн нутгаас тав дахин том.

•4791 ам км Шүрэн тэнгис бол Номхон далайд цутгадаг хамгийн хүйтэн усан сан. Шүрэн хадны “агуулах” бөгөөд гүн нь 9174 метр.

•5803 метр гүн, 3862 сая ам км нутагтай Арабын тэнгисийн усны температур жилийн турш 22-29 градуст хэлбэлздэг.

•Алдарт Арарат уулын өндөртэй дүйх буюу 5560 метр гүн Өмнөд Хятадын тэнгисийн талбай 3537 сая ам км. Мөн л Номхон далайд усаа юүлдэг бөгөөд өвөл давлагаа нь долоон метрт хүрдэг.

•Фижи тэнгисээр 180 дахь меридиан буюу дэлхийг зүүн, баруун хагаст хуваадаг шугам өнгөрдөг учраас арлуудын оршин суугчид нартай хамгийн түрүүнд “уулздаг”. Талбайн хэмжээ нь 3177 сая ам км, 6948-7633 метр гүн. Энэ нь Эльбрус уулын хэмжээг давах үзүүлэлт.

•Ведделл бол Өмнөд далайн захын тэнгис. 292 сая ам км талбай эзэлдэг, Уралын нуруунаас бараг гурав дахин өндөр буюу 6820 метр гүн бөгөөд Британийн далайчин Жеймс Ведделлийн нэрээр алдаршсан.

•Карибын тэнгис 7686 метр гүн. 2753 сая ам км буюу дэлхийд эхний долоод жагсдаг бөгөөд Атлантын далайн нэг хэсэг юм. Нэршлийн хувьд бүс нутгийн уугуул индианчуудтай холбоотой.

•Газар дундын тэнгис 2.5 сая ам км, 5121 метр гүн. Гибралтарын хоолойгоор дамжин Атлантын далайтай холбогддог бөгөөд хамгийн олон тодруулбал 21 улстай хиллэдэг. Энэ утгаараа далайн эргийн амралтын газар ихтэй. Мөн 45 гаруй төрөл зүйлийн аварга загасны нутаг. Гэхдээ тэдгээрийн дийлэнх нь хүнд хөнөөлгүй, эргээс хол мөн гүн усанд амьдардаг.

•Энэ жагсаалтын 10-т багтах Беринг нь Оросын хамгийн том хийгээд гүн тэнгис. Талбай нь 2315 сая ам км, гүний хувьд 4420 метр. Америк, Оросын хоорондох далайн хойд хэсэгт, Аляск, Чукоткийг тусгаарладаг.

Тэгвэл дэлхийн том мөрөнгүүдийн жагсаалтын эхний гуравт Амазон (6800 км), Нил (6670), Янцы (6300) байна. Удаахад нь Миссисипи-Миссури (5971-6420), Шар буюу Хуанхэ (5464), Обь-Иртыш (5410), Енисей (Енисей-Ангар-Сэлэнгэ, Идэр гэж тэмдэглэсэн нь бий) 5539, Лена (5100), Амар Аргунь (4440-5052) мөрөн багтжээ. Ер нь гол, мөрний уртыг эх үүсвэрээс нь хамаарч тогтоодог тул ихэвчлэн өөр өөр тоо гардаг.

Э.Хана

https://www.unuudur.mn/a/278650